ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ, ਬੋਲੀ, ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਅਪਾਰ ਤੇ ਅਮਾਪ ਸਕੰਭ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ ਗਿਆ—ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ? ਉਸ ਤੋਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਤੱਤ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਪਤਿ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੋ ਉਹ ਸੁਵਰਨੀ ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ 'ਚ ਖੜ੍ਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਗੁਪਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਪਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਇੱਕ ਜਾਲ ਬੁਣਦੇ ਹਨ, ਛੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤੰਦ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਤੰਦ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਹੋਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਖਤਮ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਉਹ ਦੋ ਜਿਹੜੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਪਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਰਾਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਵਾ ਲਈ। ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕੋ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਸਕੰਭ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਥੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ; ਸਕੰਭ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਜੋ ਵੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਪਲਕਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਹਿਲਦਾ। ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੇ ਚਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਇੱਕ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ, ਉਹ ਸੋਨੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਬਾਰਾਂ ਆਰੇ, ਇੱਕ ਪਹੀਆ, ਤਿੰਨ ਕੇਂਦਰ—ਇਹ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਖੁੰਭੇ ਹਨ, ਸੱਠ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਸਾਵਿਤਾ, ਇਹ ਜਾਣ: ਛੇ ਇਕੱਠੇ ਜੰਮੇ, ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਜੰਮਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਗਟ, ਪਰ ਗੁਪਤ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮਹਾਨ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ, ਹਿੱਲਦਾ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਥੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਪਹੀਆ, ਇੱਕੋ ਕੰਢਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਆਰੇ, ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਦਾ; ਇਸਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜਗਤਿ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ—ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਅੱਧ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਪੰਜਾਂ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋਤੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀਆਂ; ਇਸਦਾ ਰਸਤਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆ, ਨਾ ਜਾਣਾ ਦਿੱਸਦਾ—ਇੱਕ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ, ਦੂਜਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਕੁੰਡਾ ਤਿਰਛਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਰੱਖੀ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ; ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ, ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣੇ। ਜੋ ਅੱਗੇ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਜੋਤਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਜੋਤਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਜੋਤਿਆ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ? ਜੋ ਵੀ ਹਿੱਲਦਾ, ਉੱਡਦਾ, ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਲਕ ਮਾਰਦਾ ਜਾਂ ਬਣਦਾ—ਇਹ ਧਰਤੀ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਥਾਮਦਾ ਹੈ; ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਫੈਲਿਆ, ਅਨੰਤ, ਪਰ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਘੇਰੀ ਹੋਈ—ਉਹ, ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਚਲਦਾ, ਖੋਜਦਾ, ਜੋ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਗਰਭ ਵਿਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ; ਆਪਣੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਜਗਤਿ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ—ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਦੀ ਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ? ਉਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦਾ; ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ, ਘਾਟ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ; ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਜਗਤ ਵਿਚ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਲੁੱਕਦਾ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ, ਮੱਧ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੂਜਾ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੰਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਹੰਸ ਦੇ ਦੋ ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ; ਉਹ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦਾ; ਸਾਹ ਨਾਲ ਪਾਰ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਤੇਰੀਆਂ ਦੋ ਅਰਣੀਆਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਉਪਜਦਾ—ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜੰਮਿਆ, ਫਿਰ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਿਆ; ਚੌਪਾਇਆ ਬਣ ਕੇ, ਭੋਗਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ ਆਪਣਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਭੋਗਯੋਗ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ; ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ। ਉਹਨੂੰ ਸਦਾ ਕਹਿੰਦੇ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਨਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ; ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਜੰਮਦੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ। ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਕ੍ਰੋੜਾਂ—ਉਸਦੇ ਅਨੇਕ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨੂੰ ਵਾਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਚਮਕਦਾ—ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ, ਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਉਹ ਦੇਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ, ਬੁੱਢੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮਰਣਹੀਣ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ; ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਤਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਹੈਂ, ਪੁਰਖ ਵੀ; ਤੂੰ ਮੁੰਡਾ ਵੀ, ਕੁੜੀ ਵੀ; ਤੂੰ ਓਹ ਬੁੱਢਾ ਵੀ, ਜੋ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ; ਤੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਿਹਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜੰਮਦਾ। ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਉ, ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ; ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮਿਆ; ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਤੋਂ ਪੂਰਨਤਾ ਉਪਜਦੀ, ਪੂਰਨਤਾ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ; ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜਾਣੀਏ, ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਝਲਕਦਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸਦਾ ਨਵੀਂ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੰਮਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ; ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ, ਉਸ਼ਾ, ਚਮਕਦੀ, ਤੇ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ। ਅਵਿਰਵੈ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਮ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰਿਆ; ਉਸ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਹਰੇ, ਹਰੇ ਗੁਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ। ਉਹ ਨੇੜੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਪਰ ਨੇੜੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ; ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖੋ: ਉਹ ਨਾ ਮਰਦੀ, ਨਾ ਬੁੱਢੀ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਉਚਿਤ ਬੋਲਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਪਹੀਏ ਦੀ ਖੁੰਭ ਵਾਂਗ, ਟਿਕੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਜਲ ਦੀ ਕੁਸੁਮ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਗਈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਕੰਭ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਮਾਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ, ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ।