ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਜੀਭ ਸ਼ਹਦ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀਰਾਜ਼ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਕੰਭ ਹੈ?" ਉਹੋ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਯਜੁਰ ਉਚਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸਦੇ ਵਾਲ ਸਮਾਂ ਚਾਂਤ ਸਮ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਅਥਰਵਾ ਅਤੇ ਅੰਗੀਰਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਸਕੰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਕਈ ਲੋਕ ਉਸ ਅਸਥਿਰ ਡਾਲੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਨੀਵੇਂ ਹਨ, ਉਸ ਡਾਲੀ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਆਦਿਤਯ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸੁ ਆ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਕੰਭ ਹੈ? ਉਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤਿੱਤੀਸ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਅੱਜ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਹੰਤ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਕੰਭ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਅਸੱਤ ਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਕੰਭ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਲੋਕ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਕੰਭ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਅੰਗ ਵਿਚ ਤਿੱਤੀਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਵੰਡਿਆ, ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਉਹ ਤਿੱਤੀਸ ਦੇਵਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੁਵਰਨੀਅ ਬੀਜ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸਕੰਭ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੋਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਹਾਇਆ। ਸਕੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਤਪ ਹੈ, ਰੀਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਸਕੰਭ, ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਇੰਦਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹਨ, ਤਪ ਹੈ, ਰੀਤ ਹੈ; ਇੰਦਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਸਕੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਾਮ ਨੂੰ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਉਚਾਰਿਆ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭਾਤ ਤੋਂ; ਜਦ ਅਜਨਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੇ ਹਥੀਂ ਧਰਤੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਅਤੇ ਗਰਭ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸਦੀ ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਚੰਦ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸਦੀ ਸਾਹ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਪਾਨ ਅੰਗੀਰਸ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਕੰਭ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ, ਛੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ; ਸਕੰਭ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਤਪ ਤੇ ਉੱਨਤਾਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਮਾ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ? ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਪਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀਆਂ? ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਟਣ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਬੋਲੀ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਾਪਿਆ ਤੇ ਅਮਾਪ ਸਕੰਭ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਸ ਤੋਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣ, ਤਿੰਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੰਡੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਛੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਤਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਧਾਗੇ ਤਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਹਟਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਦੋ ਜੋ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕੌਣ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ, ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਧੁਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਵਾਯੂ ਲਈ। ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਕੰਭ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਮਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਅਡੋਲ ਹਨ; ਸਕੰਭ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਪਲਕਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੇ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਪ ਬਣ ਕੇ, ਸੋਨੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਾਰਾਂ ਤੀਲੇ, ਇੱਕ ਪਹੀਆ, ਤਿੰਨ ਕੇਂਦਰ—ਇਹ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਖਿੱਲੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੱਠ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਏ ਸਵੀਤ੍ਰ, ਇਹ ਜਾਣ: ਛੇ ਇਕੱਠੇ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਪੁਰਾਤਨ, ਮਹਾਨ ਥਾਂ; ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ, ਚੱਲ ਰਿਹਾ, ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਥਾਮਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਹੀਆ ਇੱਕ ਹੀ ਗੇੜ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਲੇ, ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ; ਆਪਣੇ ਅੱਧ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੱਧ ਕਿਥੇ ਗਿਆ? ਪੰਜ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ; ਜੋੜੇ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੇ; ਉਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਨਾਹ ਆਉਂਦਾ ਦਿਸਦਾ, ਨਾਹ ਜਾਂਦਾ; ਇੱਕ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ, ਦੂਜਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਕੁੰਡਾ ਆੜਾ ਹੈ, ਮੂਲ ਉੱਤੇ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ; ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਰਾਖੀ ਬਣੇ। ਜੋ ਅੱਗੇ ਜੋੜਿਆ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਜੋੜਿਆ, ਜੋ ਚੌਂਫੇਰੇ ਜੋੜਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਜੋੜਿਆ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਚੱਲਦਾ, ਉੱਡਦਾ, ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਲਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਜਾਂ ਬਣਦਾ—ਇਹ ਧਰਤੀ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਥਾਮਦਾ ਹੈ; ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ, ਬੇਅੰਤ, ਪਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੀਮਾ ਵਾਲਾ—ਉਹ, ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰਾਖੀ, ਚਲਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਦਿੱਖ, ਪਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਅੱਧ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਤਰ ਨਾਲ; ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਕੰਭ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਉਹ ਹੀ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਤਪ, ਰੀਤ, ਤੇ ਚਾਨਣ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਮਦਾ, ਰਚਦਾ, ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।