ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਤੱਤ 'ਸਕੰਭ' ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਕੰਭ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋਇਆ? ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸਕੰਭ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਇਆ? ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ, ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਅਨਸਤੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ? ਜਿਥੇ ਤਪ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਆਖ਼ਰੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਵਿਚ ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਥਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੱਗ, ਚੰਨ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹਵਾ ਉਸੇ ਵਿਚ ਵਿਅਪਕ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵਿਚ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਪਹਿਲੇ ਜੰਮੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਾ, ਸਾਮਨ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਏਕ ਰਿਸ਼ੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਸਕੰਭ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੋਵੇਂ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਕੰਭ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਰੋ ਦਿਸਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਯਜਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਕੰਭ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਕੰਭ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਬਣਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਗਿਰਸ ਬਣੀਆਂ, ਅੰਗ ਯਾਤਵ ਬਣ ਗਏ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਕੰਭ ਹੈ? ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੀਭ ਮਿਠੀ, ਬੁੱਧੀ ਵਿਰਾਜ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਕੰਭ ਹੈ? ਜਿਸ ਤੋਂ ਚ, ਯਜੁਸ ਉਚਾਰਨ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਲ ਸਾਮਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅਥਰਵਣ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਕੰਭ ਹੈ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਸਥਿਰ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੇਠਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਆਦਿੱਤ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਸੁ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਕੰਭ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ? ਜਿਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਹੰਤ ਦੇਵਤੇ ਜੋ ਅਨਸਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਕੰਭ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਅਨਸਤੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਕੰਭ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਤਨ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਲੋਕ ਉਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿਚ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਵੰਡਿਆ। ਕੁਝ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸਕੰਭ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੋਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਗਾਇਆ। ਸਕੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋਕ, ਤਪ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਟਿਕੇ ਹਨ। "ਸਕੰਭ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇੰਦਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਇੰਦਰ ਵਿਚ ਲੋਕ, ਤਪ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਹਨ; "ਇੰਦਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਸਕੰਭ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਅਡੋਲ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਾਮ ਨੂੰ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਉਚਾਰਿਆ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਤੋਂ; ਜਦੋਂ ਅਜਨਮਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਧੁਨੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਰਾਲ ਅਤੇ ਗਰਭ ਸੌਂਪੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਚੰਨਰਮਾ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਹ ਹਵਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਪਾਨ ਅੰਗਿਰਸ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਕੰਭ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ, ਸਕੰਭ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ, ਛੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੇ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੋ ਤਪ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਮਾ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: ਹਵਾ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ? ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਪਾਣੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ? ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰ, ਉਸ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਣੇ 'ਤੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਬੋਲੀ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਾਪਿਆ ਤੇ ਅਮਾਪ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਤੋਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਿੰਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਖੜੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਜਣੇ ਤਾਣਾ ਬੁਣਦੇ ਹਨ, ਛੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਤਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਾ ਉਖਾੜਦਾ, ਨਾ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਉਹ ਦੋ ਜੋ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿਹੜਾ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹੀ ਧੁਨੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਹਵਾ ਲਈ। ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਕੰਭ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ; ਸਕੰਭ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਪਲਕਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਚਲਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੇ ਚਲਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਹੋਰ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਪ ਬਣ ਕੇ, ਸੋਣੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਾਰਾਂ ਤੀਲੇ, ਇੱਕ ਪਹੀਆ, ਤਿੰਨ ਕੇਂਦਰ—ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਠ ਕੀਲਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਠ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਕੰਭ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਤੱਤ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਨੰਤ ਹੈ।