ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਗ੍ਯ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਮੁਲਕ ਰਤਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਯਗ੍ਯ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ, ਉਹ ਰਤਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ, ਅੱਗਨਿ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ, "ਹੇ ਅੱਗਨਿ, ਤੂੰ ਜੋ ਇਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਜੋ ਪੁਜਾਰੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ, ਸੰਤਾਨ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੀਏ।" ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਿਆ—ਕਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਤਪ ਦੀ ਤਾਪ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸੱਚਾਈ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਚਾਈ ਕਿਹੜੇ ਅੰਗ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ? ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ—ਕਿਹੜੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਅੱਗਨਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮਾਤਰੀਸ਼ਵਾਨ ਕਿੱਥੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ? ਚੰਨਣ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਕੰਭ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਕਿਹੜੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਿੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈ? ਅਸਮਾਨ ਕਿੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਸਮਾਨ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਅੱਗ ਕਿੱਥੇ ਬਲਦੀ ਹੈ? ਮਾਤਰੀਸ਼ਵਾਨ ਉੱਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਿੱਥੇ ਵਗਦਾ ਹੈ? ਉੱਦੇਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ? ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਧ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਮਹੀਨੇ, ਜੋ ਸਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਜੋ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਵੱਗਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜੋ ਉੱਚਾ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਕੰਭ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਜੋ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਕੰਭ ਕਿੰਨਾ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ? ਜਦ ਉਹ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਉਥੇ ਸਕੰਭ ਕਿੰਨਾ ਗਿਆ? ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਲੋਕਾਂ, ਪਰਤਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਤਪ, ਆਪਣੇ ਚਰਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਚ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹਵਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਰਿਗ, ਸਾਮਨ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਮਾਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਯਗ੍ਯ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਕੰਭ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਬਣਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਗਿਰਸ ਬਣੀਆਂ, ਅੰਗ ਯਾਤਵ ਬਣੇ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੀਭ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧਿ ਵਿਰਾਜ ਹੈ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਿਗ ਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਯਜੁਸ ਉਚਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸਦੇ ਵਾਲ ਸਾਮਨ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਅਥਰਵਣ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਹੈ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਸਥਿਰ ਡਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹੋਰ, ਜੋ ਥੱਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਡਾਲ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਆਦਿਤਯ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਵਸੁ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ—ਉਹ ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅੱਜ ਕੌਣ ਉਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਹੰਤ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਕੰਭ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਕੰਭ, ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ—ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਕੰਭ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਵੰਡ ਲਿਆ—ਕੁਝ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੁਵਰਣੀਅ ਅੰਡ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਦਵਿਤੀਅ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸਕੰਭ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੋਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਗਾਇਆ। ਸਕੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ ਹਨ, ਸਕੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਸਕੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਸਕੰਭ, ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਇੰਦਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਇੰਦਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਸਕੰਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਾਮ ਨੂੰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ, ਉਸ਼ਾ ਤੋਂ; ਜਦ ਅਜਨਮਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ ਧੁਨੀ ਦੀ ਉਹ ਸਰਵੋਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦੇ ਧਰਤੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਗਰਭ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸਦੀ ਅੱਖ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸਦੀ ਸਾਹ ਹਵਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਪਾਨ ਅੰਗਿਰਸ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਕੰਭ ਨੇ ਹੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਸਕੰਭ ਨੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਸਕੰਭ ਨੇ ਛੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਸਕੰਭ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜੋ ਤਪ ਅਤੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸਿਰਫ ਸੋਮਾ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਵਾ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ? ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਪਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਸਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀਆਂ? ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਤਹ ਉੱਤੇ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਤਣੇ ਉੱਤੇ।