ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਾਲ ਨੂੰ ਰਥ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ, ਅਰਧ-ਸਾਲ ਉਸ ਰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੀ, ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਉਸ ਰਥ ਦੀ ਖੱਬੀ ਲੱਕੜ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਸ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਜਿੱਤਣ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ, ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਵਿਜੇਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ—ਸਵਾਹਾ! ਇਹ ਜਿੱਤਣ, ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਹਾਰੇ ਜਾਣ—ਸਵਾਹਾ! ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠੇ: ਇਹ ਦੋ ਕਿੱਥੋਂ ਜੰਮੇ? ਉਹ ਅਰਧ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਧਰਤੀ, ਕਿਹੜੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ? ਵਿਰਾਜ ਦੇ ਦੋ ਵਛੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠੇ; ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ? ਉਸ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਿਆਈ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲਾਇਆ, ਜਠਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਉਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਵਾਲਾ ਵਛਾ, ਵਿਰਾਜ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਲੁਕਾ ਲਏ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਬੋਲ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪੰਜ ਉੱਤੇ ਛੇਵਾਂ। ਵੱਡਾ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ; ਪਰ ਵੱਡੀ ਛੰਦ ਕਿਥੋਂ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਵੱਡੀ ਛੰਦ ਮਾਪ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬਣੀ। ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਜੰਮੀ; ਮਾਤਲੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ, ਅਕਾਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ; ਅਗਨਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ, ਰਿਕ ਉੱਪਜਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਉੱਠੀਆਂ, ਉਹ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਹੋ ਅਤੇ ਜੋ ਜੋੜਨਾ ਸੀ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਉਹ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਦਿਓ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ। ਜੋ ਕੁਝ, ਜਦੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਯਜਨਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ, ਉਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਪਹੁੰਚੀ ਜਾਂਦੀ; ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਯਕ੍ਸ਼ ਚਲਦਾ—ਉਹੀ ਵਿਰਾਜ ਹੈ, ਉੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ। ਉਹ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਾਹ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ; ਵਿਰਾਜ, ਸਰਵਰ, ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦੀ। ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ, ਸੋਹਣੀ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ—ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਕੌਣ ਵਿਰਾਜ ਦੀ ਦੁਲਤਾ ਜਾਣਦਾ? ਕੌਣ ਉਸ ਦੇ ਰੁੱਤ ਜਾਣਦਾ, ਕੌਣ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਮ? ਕੌਣ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਦੁੱਧ ਪੀਤੀ? ਕੌਣ ਉਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ, ਕਿੰਨੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਸ਼ਾਵਾਂ? ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਅੰਦਰ ਘੁੱਸ ਕੇ; ਵੱਡੀਆਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਦੂਲ੍ਹਨ, ਨੌਂ ਪੀੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਜਿੱਤ ਗਈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਣ ਵੇਲੇ, ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਇਕੋ ਜਠਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਾਣੂ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਈ, ਅਜੁਨ, ਬੀਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ। ਤਿੰਨ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਆਏ; ਤਿੰਨ ਗਰਮ ਰੁੱਤਾਂ ਬੀਜ ਨਾਲ ਆਈਆਂ; ਇੱਕ ਸੰਤਾਨ ਦਿੰਦੀ, ਇੱਕ ਤਾਕਤ, ਇੱਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸਾਂਭਦੀ। ਅਗਨਿ ਤੇ ਸੋਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਬਣਾਇਆ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਦੋ ਪਰ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ; ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ—ਇਹ ਛੰਦ, ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਧੁਨੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ। ਪੰਜ ਉਸ਼ਾਵਾਂ, ਪੰਜ ਦੁੱਧ ਪੀਣ, ਪੰਜ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਂ, ਪੰਜ ਰੁੱਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪੰਜ; ਪੰਜ ਦਿਸਾਵਾਂ ਪੰਦਰਵੀਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ, ਸਭ ਇਕ ਸਿਰ, ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ। ਛੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੰਮੇ; ਛੇ ਸਾਮ ਗੀਤ, ਛੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ; ਛੇ ਗੰਢਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਮ ਉੱਤੇ ਸਾਮ; ਆਕਾਸ਼-ਪ੍ਰਥਵੀ ਛੇ, ਛੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਥਾਵਾਂ। ਛੇ ਠੰਢੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਛੇ ਗਰਮ ਮਹੀਨੇ; ਦੱਸੋ, ਹੇ ਰੁੱਤ, ਕਿਹੜੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੱਤ ਹੰਸ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਟਿਕ ਗਏ, ਸੱਤ ਛੰਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸੱਤ ਦীক্ষਾਵਾਂ। ਸੱਤ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਸੱਤ ਸਮਿੱਧਾਂ, ਸੱਤ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸੱਤ ਰੁੱਤਾਂ; ਸੱਤ ਘਿਊਆਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ—ਇਹ ਸੱਤ ਗਿੱਧ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਸੱਤ ਛੰਦ, ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਚਾਰ ਹੋਰ, ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ, ਟਿਕਾਏ ਹੋਏ; ਗੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਗੀਤ ਸ੍ਤੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖੇ ਹਨ? ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਛੰਦ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀ? ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਪੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜੀ? ਜਗਤੀ ਤੇ ਤੈਂਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਤੇ ਇਕਵੀਸਾ ਕਿਵੇਂ? ਅੱਠ ਜੀਵ ਜੰਮੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੰਮੇ; ਅਠ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੇਵ-ਪੁਜਾਰੀ; ਅਦਿਤੀ ਅਠ-ਭਾਗੀ ਜਠਰ, ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ; ਅੱਠਵੀਂ ਰਾਤ ਹਵਨ ਲੈਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਸਤਾ ਚੰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਦੋਸਤੀ ਲੱਭਣ; ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਇਕ ਜਨਮ ਦੀ, ਭਲਾ ਨਿਰਣੈ; ਉਹ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮੇ। ਅੱਠ ਇੰਦਰ ਲਈ, ਛੇ ਯਮ ਲਈ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਸੱਤ ਗੁਣਾ; ਪਾਣੀ, ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਬੂਟੇ—ਇਹ ਪੰਜ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਏ। ਗਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੰਦਰ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ, ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਚਾਰ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਕੌਣ ਗਾਂ ਹੈ? ਕੌਣ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ? ਕਿਹੜਾ ਠਿਕਾਣਾ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਚੰਭਾ, ਇਕ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ? ਇੱਕ ਗਾਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਕ ਠਿਕਾਣਾ, ਇੱਕ ਇੱਛਾ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਚੰਭਾ, ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਅਤਿਰਿਕਤ ਨਹੀਂ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵਿਰਾਜ ਸੀ; ਜਦ ਉਹ ਜੰਮੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੰਡਿਆ, ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ।" ਉਹ ਚੱਲੀ, ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ੀ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਣਦਾ, ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਆਹਵਨੀਅ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਆਹਵਾਨ ਤੇ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਦੱਖਣਾ ਠੀਕ, ਉਹ ਅਤਿਥਿ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ੀ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਸਭਾ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਸਭਾ ਵਿਚ ਅਗਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਪਰਿਸਦ ਵਿੱਚ ਗਈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਪਰਿਸਦ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਪਰਿਸਦ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਗਈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ, ਸਲਾਹ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਸਲਾਹ ਵਿਚ ਅਗਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਚੌੜੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹਾਂ; ਆਓ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਈਏ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। "ਆ, ਹੇ ਪੋਸ਼ਣ! ਆ, ਹੇ ਅੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀ! ਆ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਬੋਲੀ! ਆ, ਹੇ ਤਾਜਗੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ!" ਉਸ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਵਛਾ ਸੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਉਚਾਰਦਾ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ, ਪਰ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਰਾਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਤੇ ਰੂਪ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।