ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਪਰੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਲ ਫੈਲਾਇਆ। ਅੰਗੀਰਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿਚ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਘਾਸ—all ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਕਤਾਂ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਸੱਪ, ਦੇਵਤੇ, ਪੂਜਨੀਕ ਜੀਵ, ਪਿਤਰ, ਜੋ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅਦਿੱਖ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੌਤ ਦੇ ਫੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਕੜ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਜਾਲ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਰੀਅਰ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਯਜਨਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਭਵ, ਪૃਸ਼ਨਿਬਾਹੁ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ, ਇਹ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ। ਵੈਰੀ ਮੌਤ, ਭੁੱਖ, ਨਾਸ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਡਰ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਣ; ਇੰਦਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਵਜਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ, ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਡਰ ਕੇ ਪਲਾਇਨ ਹੋਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਰੋਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨ ਛੱਡੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਣ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਨ ਚਲਾ ਸਕਣ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਡਾ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਲੱਗਣ। ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਚੀਕਣ, ਅਕਾਸ਼-ਪ੍ਰਥਵੀ-ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਜਾਂ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨ ਪਛਾਣ ਸਕਣ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਧਣ। ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਯਜਨਾ ਦੀਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ ਰਥ ਦਾ ਮੂੰਹ, ਅੰਤਰੀਕਸ਼ ਰਥ ਦੇ ਖੁਰ ਹਨ, ਉਚਿਤ ਅਕਾਸ਼ ਜੂਆ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਪੰਖ ਹਨ, ਰੁੱਤਾਂ ਲਗਾਮ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਹਾਇਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਰਥ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਰਥ ਹੈ, ਅੱਧਾ ਸਾਲ ਰਥ ਦੀ ਸੀਟ, ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਅੱਗਾਂ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਖੱਬਾ ਡੰਡਾ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਥਵਾਨ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਜਿੱਤੋ, ਅੱਗੇ ਵਧੋ, ਮਿਲੋ ਤੇ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ—ਸ੍ਵਾਹਾ! ਇਹ ਜਿੱਤਣ, ਵੈਰੀ ਹਾਰੇ ਜਾਣ—ਸ੍ਵਾਹਾ! ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਈ? ਉਹ ਦੋ ਕੌਣ ਹਨ? ਉਹ ਅੱਧਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸ ਲੋਕ ਤੋਂ, ਕਿਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਵਿਰਾਜ ਦੇ ਦੋ ਬੱਛੜੇ ਜਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਭਰੇ; ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧੀ ਕਰਦਾ? ਜਿਸ ਨੇ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਗੂੰਜਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਰਭ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਮੁੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਵਾਲਾ ਬੱਛੜਾ, ਵਿਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਲੁਕਵੇਂ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੌਥਾ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਲਗੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਉੱਤੇ ਛੇਵਾਂ। ਵੱਡਾ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਛੰਦ ਕਿੱਥੋਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਵੱਡੀ ਛੰਦ ਮਾਪ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬਣੀ। ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਜੰਮੀ, ਮਾਤਲੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ, ਅਕਾਸ਼ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ; ਅੱਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੂਕਤ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਉੱਭਰੇ ਉਹ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਕਸ਼ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਯੋਗ ਹੈਂ ਤੇ ਜੋ ਜੋੜਣਾ ਸੀ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਦੇ। ਜੋ ਗਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਯਜਨਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹੁੰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੀ—ਕਿਹੜੀ ਨਿਯਤ, ਕਿਹੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਯਕਸ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਰਾਜ ਹੈ, ਉੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ। ਜੋ ਸਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਹ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਰਾਜ, ਸਰਵਰ, ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ। ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਸੋਹਣੀ ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ—ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਕੌਣ ਵਿਰਾਜ ਦੀ ਦੁਵਾਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ? ਕੌਣ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਜਾਣਦਾ? ਕੌਣ ਉਸਦੇ ਕਦਮ, ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਦੁੱਧੀ ਹੋਈ? ਕੌਣ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਾਣਦਾ? ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ, ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਜੇਤੂ ਵਧੂ, ਨੌ ਪੀੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਾਧੂ ਪੱਖ ਵਿਚ, ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਇੱਕੋ ਗਰਭ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਾਣੂ, ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਅਜੁਕ, ਬੀਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ਆਏ; ਤਿੰਨ ਗਰਮ ਰੁੱਤਾਂ ਬੀਜ ਨਾਲ ਆਈਆਂ; ਇੱਕ ਸੰਤਾਨ ਦਿੰਦੀ, ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ, ਇੱਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ। ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੌਥੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਥਾਪਿਆ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਦੋ ਪੰਖ ਵਾਂਗ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ; ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ—ਇਹ ਛੰਦ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਧੁਨੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ। ਪੰਜ ਉਸ਼ਾਵਾਂ, ਪੰਜ ਦੁੱਧੀਆਂ, ਪੰਜ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਂ, ਪੰਜ ਰੁੱਤਾਂ, ਪੰਜ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੰਦਰਵੀਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ, ਸਭ ਇੱਕ ਮੱਥੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ। ਛੇ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੰਮੇ; ਛੇ ਸਾਮ ਗੀਤ, ਛੇ ਦਿਨ ਲੈ ਜਾਂਦੇ; ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ, ਸਾਮ ਉੱਤੇ ਸਾਮ; ਕਹਿੰਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਛੇ ਹਨ, ਛੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਸਥਾਨ ਹਨ। ਛੇ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤਾਂ, ਛੇ ਗਰਮ ਮਹੀਨੇ; ਦੱਸ, ਹੇ ਰੁੱਤ, ਕਿਹੜਾ ਵਧੇਰੇ ਹੈ; ਸੱਤ ਹੰਸ, ਰਿਸ਼ੀ, ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਸੱਤ ਛੰਦ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤ ਉਪਨੀਤ। ਸੱਤ ਹਵਨ, ਸੱਤ ਸਮਿੱਧ, ਸੱਤ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜਾਂ, ਸੱਤ ਰੁੱਤਾਂ; ਸੱਤ ਘੀ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ—ਇਹੀ ਸੱਤ ਗਿਧ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਸੱਤ ਛੰਦ, ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਹੋਰ ਚਾਰ, ਇੱਕ-ਉੱਤੇ-ਇੱਕ ਟਿਕੇ; ਕਿਵੇਂ ਗੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸ੍ਤੋਮਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹਨ? ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ ਛੰਦ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀ? ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਪੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ? ਜਗਤੀ ਤੈਂਤੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਤੇ ਇਕਵੀਸਾ ਕਿਵੇਂ? ਅੱਠ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੰਮੇ; ਅੱਠ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੋਹਿਤ; ਅਦਿਤੀ ਅੱਠ ਗਰਭਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਂ, ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ; ਅੱਠਵੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਦੋਸਤੀ ਲੱਭਣ; ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਇੱਕ ਜਨਮ ਦੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਉਹ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਅੱਠ ਇੰਦਰ ਲਈ, ਛੇ ਯਮ ਲਈ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਸੱਤ ਗੁਣਾ; ਪਾਣੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪੌਦੇ—ਇਹ ਪੰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕੇ ਗਏ। ਗਾਂ ਕੇਵਲ ਇੰਦਰ ਲਈ ਦੁੱਧੀ, ਪਹਿਲੀ ਦੁੱਧੀ, ਮਿੱਠਾ ਰਸ; ਫਿਰ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਰਸਤੇ—ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਅਸੁਰ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ। ਕੌਣ ਗਾਂ ਹੈ? ਕੌਣ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ? ਨਿਵਾਸ ਕਿਹੜਾ? ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਚੰਭਾ, ਇੱਕ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਕਰਤਾ—ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ? ਇੱਕ ਹੀ ਗਾਂ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਕ ਨਿਵਾਸ, ਇੱਕ ਇੱਛਾ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਚੰਭਾ, ਇੱਕ ਕਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਅਤਿਰਿਕਤ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਵਿਰਾਜ ਸੀ; ਜਦ ਉਹ ਜੰਮੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੰਡਿਆ, ਸੋਚਿਆ—'ਇਹੀ ਹੁਣ ਹੋਵੇਗਾ।' ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੀ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ।