19.2 ଶଂ ତ ଆପୋ ହୈମଵତୀଃ ଶମୁ ତେ ସନ୍ତୂତ୍ସ୍ଯାଃ । ଶଂ ତେ ସନିଷ୍ଯଦା ଆପଃ ଶମୁ ତେ ସନ୍ତୁ ଵର୍ଷ୍ଯାଃ
ହିମାଳୟର ପାଣି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ହ୍ରଦର ପାଣି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ନିମ୍ନଭାଗର ପାଣି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ବର୍ଷାର ପାଣି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ।
ଶଂ ତ ଆପୋ ଧନ୍ଵନ୍ଯାଃ ଶଂ ତେ ସନ୍ତ୍ଵନୂପ୍ଯାଃ । ଶଂ ତେ ଖନିତ୍ରିମା ଆପଃ ଶଂ ଯାଃ କୁମ୍ଭେଭିରାଭୃତାଃ
ମରୁଭୂମିର ପାଣି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ଜଳାଭୂମିର ପାଣି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଖୋଦି ଆଣାଯାଇଥିବା ପାଣି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ମଟକାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପାଣି ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ।
ଅନଭ୍ରଯଃ ଖନମାନା ଵିପ୍ରା ଗମ୍ଭୀରେ ଅପସଃ । ଭିଷଗ୍ଭ୍ଯୋ ଭିଷକ୍ତରା ଆପୋ ଅଛା ଵଦାମସି
ନିର୍ମଳ ଓ ଗଭୀର ପାଣି, ଖୋଦି ଆଣାଯାଉଛି, ଏହା ଗଭୀର। ଚିକିତ୍ସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ପାଣି ସବୁଠାରୁ ଭଲ ଚିକିତ୍ସାକାରୀ; ଆମେ ଏହାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁ।
ଅପାମହ ଦିଵ୍ଯାନାମପାଂ ସ୍ରୋତସ୍ଯାନାମ୍ । ଅପାମହ ପ୍ରଣେଜନେଽଶ୍ଵା ଭଵଥ ଵାଜିନଃ
ଆମେ ଦିବ୍ୟ ପାଣି, ଝରଣାର ପାଣି ପିଇଛୁ। ଆମେ ସମାବେଶରେ ପିଇଛୁ; ତୁମେ ଦୃତ ଘୋଡ଼ା ହେଉ।
ତା ଅପଃ ଶିଵା ଅପୋଽଯକ୍ଷ୍ମଂକରଣୀରପଃ । ଯଥୈଵ ତୃପ୍ଯତେ ମଯସ୍ତାସ୍ତ ଆ ଦତ୍ତ ଭେଷଜୀଃ
ଏହି ପାଣି ଶୁଭ, ଏହା ରୋଗ ହଟାଏ। ଯେପରି ତୃପ୍ତି ଆସେ, ସେପରି ତୁମେ ଆମକୁ ଔଷଧ ଦିଅ।
ଦିଵସ୍ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ପର୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷାଦ୍ଵନସ୍ପତିଭ୍ଯୋ ଅଧ୍ଯୋଷଧୀଭ୍ଯଃ । ଯତ୍ରଯତ୍ର ଵିଭୃତୋ ଜାତଵେଦାସ୍ତତ ସ୍ତୁତୋ ଜୁଷମାଣୋ ନ ଏହି
ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରୁ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶରୁ, ଗଛ ଓ ଔଷଧରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ରହିଛି, ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଆମନ୍ତ୍ରିତ, ସେଠାରୁ ଆସ।
ଯସ୍ତେ ଅପ୍ସୁ ମହିମା ଯୋ ଵନେଷୁ ଯ ଓଷଧୀଷୁ ପଶୁଷ୍ଵପ୍ସ୍ଵନ୍ତଃ । ଅଗ୍ନେ ସର୍ଵାସ୍ତନ୍ଵଃ ସଂ ରଭସ୍ଵ ତାଭିର୍ନ ଏହି ଦ୍ରଵିଣୋଦା ଅଜସ୍ରଃ
ପାଣିରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ, ଔଷଧରେ, ପଶୁମାନେ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜଳରେ ତୁମର ମହତ୍ତ୍ୱ; ଅଗ୍ନି, ସେସବୁ ରୂପକୁ ଏକାଠି କର; ସେମାନ ସହିତ, ଧନ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ସଦା ଦାନଶୀଳ ଅଗ୍ନି, ଆମ ପାଖକୁ ଆସ।
ଯସ୍ତେ ଦେଵେଷୁ ମହିମା ସ୍ଵର୍ଗୋ ଯା ତେ ତନୁଃ ପିତୃଷ୍ଵାଵିଵେଶ । ପୁଷ୍ଟିର୍ଯା ତେ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ପପ୍ରଥେଽଗ୍ନେ ତଯା ରଯିମସ୍ମାସୁ ଧେହି
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ, ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ରୂପ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଯେ ପୁଷ୍ଟି ବିସ୍ତାର କର, ଅଗ୍ନି, ସେଇ ପୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ଧନ ଦିଅ।
ଶ୍ରୁତ୍କର୍ଣାଯ କଵଯେ ଵେଦ୍ଯାଯ ଵଚୋଭିର୍ଵାକୈରୁପ ଯାମି ରାତିମ୍ । ଯତୋ ଭଯମଭଯଂ ତନ୍ ନୋ ଅସ୍ତ୍ଵଵ ଦେଵାନାଂ ଯଜ ହେଡୋ ଅଗ୍ନେ
ଶ୍ରବଣଶୀଳ, ପଣ୍ଡିତ, ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଶବ୍ଦ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଆଗକୁ ଯାଉଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଭୟ ଅଛି, ସେଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ନିରାପଦତା ହେଉ; ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଅଗ୍ନି, ଓ ଅପକାର ଦୂର କର।
ଯାମାହୁତିଂ ପ୍ରଥମାମଥର୍ଵା ଯା ଜାତା ଯା ହଵ୍ଯମକୃଣୋଜ୍ଜାତଵେଦାଃ । ତାଂ ତ ଏତାଂ ପ୍ରଥମୋ ଜୋହଵୀମି ତାଭିଷ୍ଟୁପ୍ତୋ ଵହତୁ ହଵ୍ଯମଗ୍ନିରଗ୍ନଯେ ସ୍ଵାହା
ଅଥର୍ବା ପ୍ରଥମ ଯେ ଅଘ୍ରାଣ କଲେ, ଯେଉଁ ହବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ତିଆରି କଲେ—ସେଇ ପ୍ରଥମ ଅଘ୍ରାଣକୁ ମୁଁ ଡାକୁଛି; ଏହି ଅଘ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ହବିକୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନେଉ। ସ୍ୱାହା।
ଆକୂତିଂ ଦେଵୀଂ ସୁଭଗାଂ ପୁରୋ ଦଧେ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ମାତା ସୁହଵା ନୋ ଅସ୍ତୁ । ଯାମାଶାମେମି କେଵଲୀ ସା ମେ ଅସ୍ତୁ ଵିଦେଯମେନାଂ ମନସି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାମ୍
ମୁଁ ଆଗରେ ଦେବୀ, ଶୁଭ ଓ ଦୟାଳୁ, ଚିନ୍ତାର ମାତା ଆକୁତିକୁ ରଖୁଛି; ସେ ଆମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ। ଯେ ଆକୁତିକୁ ମୁଁ ଆଶା କରେ, ସେ ମୋର ହେଉ; ମୋ ମନରେ ଯେପରି ଚାହେଁ, ସେପରି ପ୍ରବେଶ କରୁ।
ଆକୂତ୍ଯା ନୋ ବୃହସ୍ପତ ଆକୂତ୍ଯା ନ ଉପା ଗହି । ଅଥୋ ଭଗସ୍ଯ ନୋ ଧେହ୍ଯଥୋ ନଃ ସୁହଵୋ ଭଵ
ଆକୁତି ଦ୍ୱାରା, ବୃହସ୍ପତି, ଆମ ପାଖକୁ ଆସ; ଆକୁତି ଦ୍ୱାରା ଆସ। ଆମକୁ ଭାଗ୍ୟ ଦିଅ, ଏବଂ ଆମ ପାଇଁ ଦୟାଳୁ ହେଉ।
ବୃହସ୍ପତିର୍ମ ଆକୂତିମାଙ୍ଗିରସଃ ପ୍ରତି ଜାନାତୁ ଵାଚମେତାମ୍ । ଯସ୍ଯ ଦେଵା ଦେଵତାଃ ସଂବଭୂଵୁଃ ସ ସୁପ୍ରଣୀତାଃ କାମୋ ଅନ୍ଵେତ୍ଵସ୍ମାନ୍
ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ଅନୁସୂତ ବୃହସ୍ପତି ମୋର ଏହି କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍। ଯାହାଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ଦେବତା ହେଇଥିଲେ—ସେହି ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମାନେ ଆମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍।
ଇନ୍ଦ୍ରୋ ରାଜା ଜଗତଶ୍ଚର୍ଷଣୀନାମଧି କ୍ଷମି ଵିଷୁରୂପଂ ଯଦସ୍ତି । ତତୋ ଦଦାତି ଦାଶୁଷେ ଵସୂନି ଚୋଦଦ୍ରାଧ ଉପସ୍ତୁତଶ୍ଚିଦର୍ଵାକ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଚଳିତ ଜନମାନେ ଓ ପୃଥିବୀର ରାଜା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ଅଛି। ସେଠାରୁ ସେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଦିଅନ୍ତି।
ସହସ୍ରବାହୁଃ ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍। ସ ଭୂମିଂ ଵିଶ୍ଵତୋ ଵୃତ୍ଵାତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍
ସେ ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ହାତ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରି, ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ବେଶି ଚାଲିଗଲେ।
ତ୍ରିଭିଃ ପଦ୍ଭିର୍ଦ୍ଯାମରୋହତ୍ପାଦସ୍ଯେହାଭଵତ୍ପୁନଃ । ତଥା ଵ୍ଯକ୍ରାମଦ୍ଵିଷ୍ଵଙଶନାନଶନେ ଅନୁ
ତିନିଟି ପାଦରେ ସେ ଆକାଶକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ, ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ପୁଣି ଏଠାରେ ରହିଗଲେ। ଏଭଳି ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ, ଯାହା ଖାଏ ଓ ଯାହା ନଖାଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ।
ତାଵନ୍ତୋ ଅସ୍ଯ ମହିମାନସ୍ତତୋ ଜ୍ଯାଯାଂଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ । ପାଦୋଽସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵା ଭୂତାନି ତ୍ରିପାଦସ୍ଯାମୃତଂ ଦିଵି
ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ମହିମା, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ। ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ତିନି ଅଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମୃତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ପୁରୁଷ ଏଵେଦଂ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭାଵ୍ଯମ୍ । ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶ୍ଵରୋ ଯଦନ୍ଯେନାଭଵତ୍ସହ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି—ଯାହା ଥିଲା ଓ ଯାହା ହେବ—ସେଇ ପୁରୁଷ। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ଅଧିପତି, ଯାହା କି ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଉଛି।
ଯତ୍ପୁରୁଷଂ ଵ୍ଯଦଧୁଃ କତିଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯନ୍ । ମୁଖଂ କିମସ୍ଯ କିଂ ବାହୂ କିମୂରୂ ପାଦା ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କରାଗଲା, କେତେ ଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରାଗଲା? କଣ ତାଙ୍କର ମୁଁହ, କଣ ତାଙ୍କର ବାହୁ, କଣ ଉରୁ ଓ ପାଦ ବୋଲାଯାଏ?
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସ୍ଯ ମୁଖମାସୀଦ୍ବାହୂ ରାଜନ୍ଯୋଽଭଵତ୍। ମଧ୍ଯଂ ତଦସ୍ଯ ଯଦ୍ଵୈଶ୍ଯଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଶୂଦ୍ରୋ ଅଜାଯତ
ତାଙ୍କର ମୁଁହ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲା, ବାହୁ ରାଜନ୍ୟ ହେଲେ। ମଧ୍ୟଭାଗ ଭାଇଶ୍ୟ ହେଲେ, ପାଦ ଠାରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସୋ ଜାତଶ୍ଚକ୍ଷୋଃ ସୂର୍ଯୋ ଅଜାଯତ । ମୁଖାଦିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାଗ୍ନିଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଦ୍ଵାଯୁରଜାଯତ
ତାଙ୍କର ମନ ଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଆଖି ଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ମୁଁହ ଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସ ଠାରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲେ।
ନାଭ୍ଯା ଆସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଶୀର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌଃ ସମଵର୍ତତ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଭୂମିର୍ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ତଥା ଲୋକାମକଲ୍ପଯନ୍
ତାଙ୍କର ନାଭିଠାରୁ ଆକାଶ, ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ଦ୍ୟୁଲୋକ ଗଠିତ ହେଲା। ପାଦ ଠାରୁ ପୃଥିବୀ, କାନ ଠାରୁ ଦିଗମାନେ—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଲୋକ ତିଆରି ହେଲା।
ଵିରାଡଗ୍ରେ ସମଭଵଦ୍ଵିରାଜୋ ଅଧି ପୂରୁଷଃ । ସ ଜାତୋ ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୂମିମଥୋ ପୁରଃ
ଆରମ୍ଭରେ ବିରାଟ୍ ଜନ୍ମିଲେ, ବିରାଟ୍ ଠାରୁ ପୁରୁଷ ହେଲେ। ସେ ଜନ୍ମି ହେବା ପରେ ପୃଥିବୀର ପଛ ଓ ସାମ୍ନା ଦୁହିଁ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ।
ଯତ୍ପୁରୁଷେଣ ହଵିଷା ଦେଵା ଯଜ୍ଞମତନ୍ଵତ । ଵସନ୍ତୋ ଅସ୍ଯାସୀଦାଜ୍ଯଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଧ୍ମଃ ଶରଦ୍ଧଵିଃ
ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହବି ଭାବେ ନେଇ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ବସନ୍ତ ତାହାର ଘିଅ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଜଳାଣା, ଶରତ୍ ହବି ହେଲା।
ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରାଵୃଷା ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ ପୁରୁଷଂ ଜାତମଗ୍ରଶଃ । ତେନ ଦେଵା ଅଯଜନ୍ତ ସାଧ୍ଯା ଵସଵଶ୍ଚ ଯେ
ସେହି ଯଜ୍ଞକୁ, ଆଦି ଜନ୍ମିତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ, ବର୍ଷାଧାରାରେ ସିଞ୍ଚିତ କରାଗଲା। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ ଓ ବସୁମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ତସ୍ମାଦଶ୍ଵା ଅଜାଯନ୍ତ ଯେ ଚ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ । ଗାଵୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଅଜାଵଯଃ
ସେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଘୋଡ଼ା ଓ ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହିଠାରୁ ଗାଈ ଓ ଏଠାରୁ ଛାଗ ଓ ମେଷ ଜନ୍ମିଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ଵହୁତ ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ । ଛନ୍ଦୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାଦ୍ଯଜୁସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ
ସେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଋକ୍ ଓ ସାମ ଜନ୍ମିଲା। ଛନ୍ଦ ଏଠାରୁ ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ଏଠାରୁ ଯଜୁସ୍ ଜନ୍ମିଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ଵହୁତଃ ସଂଭୃତଂ ପୃଷଦାଜ୍ଯମ୍ । ପଶୂଂସ୍ତାଂଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାଯଵ୍ଯାନ୍ ଆରଣ୍ଯା ଗ୍ରାମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ
ସେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମିଶ୍ରିତ ଘିଅ ସଂଗ୍ରହ ହେଲା। ସେ ଏହିଠାରୁ ପବନର, ଅରଣ୍ୟର ଓ ଗ୍ରାମର ପଶୁମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସପ୍ତାସ୍ଯାସନ୍ ପରିଧଯସ୍ତ୍ରିଃ ସପ୍ତ ସମିଧଃ କୃତାଃ । ଦେଵା ଯଦ୍ଯଜ୍ଞଂ ତନ୍ଵାନା ଅବଧ୍ନନ୍ ପୁରୁଷଂ ପଶୁମ୍
ସେହି ଯଜ୍ଞର ସାତଟି ପରିବେଷ୍ଟକ ଥିଲା, ତିନିଥର ସାତଟି କଣ୍ଡ ଲଗାଯାଇଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଥିଲେ।
ମୂର୍ଧ୍ନୋ ଦେଵସ୍ଯ ବୃହତୋ ଅଂଶଵଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତତୀଃ । ରାଜ୍ଞଃ ସୋମସ୍ଯାଜାଯନ୍ତ ଜାତସ୍ଯ ପୁରୁଷାଦଧି
ବଡ଼ ଦେବତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡଠାରୁ, ରାଜା ସୋମଙ୍କୁ, ସତତି ସପ୍ତ ଅଂଶ ଜନ୍ମିଲା, ପୁରୁଷ ଜନ୍ମିବା ପରେ।