ଋତଂ ସତ୍ଯଂ ତପୋ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଶ୍ରମୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ କର୍ମ ଚ । ଭୂତଂ ଭଵିଷ୍ଯଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଵୀର୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ବଲଂ ବଲେ
ନୀତି, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ରାଜ୍ୟଶକ୍ତି, ପରିଶ୍ରମ, ଧର୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ; ଯାହା ହୋଇଛି ଓ ଯାହା ହେବ, ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତି ଅଛି।
ସମୃଦ୍ଧିରୋଜ ଆକୂତିଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଷଡୁର୍ଵ୍ଯଃ । ସଂଵତ୍ସରୋଽଧ୍ଯୁଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଇଡା ପ୍ରୈଷା ଗ୍ରହା ହଵିଃ
ସମୃଦ୍ଧି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଇଚ୍ଛା, ଶାସନ, ରାଜ୍ୟ, ଛଅ ଋତୁ; ବର୍ଷ, ଅବଶିଷ୍ଟ, ଇଡା, ଆଜ୍ଞା, ପାନପାତ୍ର, ହବି ଅଛି।
ଚତୁର୍ହୋତାର ଆପ୍ରିଯଶ୍ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାନି ନୀଵିଦଃ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଯଜ୍ଞା ହୋତ୍ରାଃ ପଶୁବନ୍ଧାସ୍ତଦିଷ୍ଟଯଃ
ଚାରି ଯଜ୍ଞପୁରୋହିତ, ଆହ୍ୱାନକାରୀ, ଚାରିମାସିକ ଯଜ୍ଞ, ଘୋଷଣା; ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଯଜ୍ଞ, ପୁରୋହିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ପଶୁବନ୍ଧନ, ଏହି ଆକାଙ୍କିତ ଅର୍ପଣ ଅଛି।
ଅର୍ଧମାସାଶ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚାର୍ତଵା ଋତୁଭିଃ ସହ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଘୋଷିଣୀରାପ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁଃ ଶ୍ରୁତିର୍ମହୀ
ଅର୍ଧମାସ ଓ ମାସ, ଋତୁ ସହିତ ଋତୁକାଳ; ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିବା ଜଳ, ବିଜୁଳି, ଶ୍ରବଣ, ମାଟି ଅଛି।
{୨୦} ଶର୍କରାଃ ସିକତା ଅଶ୍ମାନ ଓଷଧଯୋ ଵୀରୁଧସ୍ତୃଣା । ଅଭ୍ରାଣି ଵିଦ୍ଯୁତୋ ଵର୍ଷମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ସଂଶ୍ରିତା ଶ୍ରିତା
ଶର୍କରା, ବାଲି, ପଥର, ଔଷଧି, ଗଛପାତା, ଘାସ; ମେଘ, ବିଜୁଳି, ବର୍ଷା, ଅବଶିଷ୍ଟରେ ସଂଗୃହୀତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି।
ରାଦ୍ଧିଃ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସମାପ୍ତିର୍ଵ୍ଯାପ୍ତିର୍ମହ ଏଧତୁଃ । ଅତ୍ଯାପ୍ତିରୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଭୂତିଶ୍ଚାହିତା ନିହିତା ହିତା
ସଫଳତା, ପ୍ରାପ୍ତି, ସମାପ୍ତି, ବ୍ୟାପ୍ତି, ମହତ୍ତ୍ୱ, ବୃଦ୍ଧି; ଅତିପ୍ରାପ୍ତି, ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଶ୍ରୀ, ଯାହା ରଖାଯାଇଛି, ଯାହା ଥାଏ, ଯାହା ଉପକାରୀ।
ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣତି ପ୍ରାଣେନ ଯଚ୍ଚ ପଶ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଷା । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ଯାହା ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନିଏ, ଯାହା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
ଋଚଃ ସାମାନି ଛନ୍ଦାଂସି ପୁରାଣଂ ଯଜୁଷା ସହ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ଋକ୍ ସୂକ୍ତ, ସାମଗୀତ, ଛନ୍ଦ, ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯଜୁସ୍ ସହିତ; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରମକ୍ଷିତିଶ୍ଚ କ୍ଷିତିଶ୍ଚ ଯା । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଅକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୟଶୀଳ ଯାହା; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
ଆନନ୍ଦା ମୋଦାଃ ପ୍ରମୁଦୋଽଭୀମୋଦମୁଦଶ୍ଚ ଯେ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ଆନନ୍ଦ, ମୋଦ, ପ୍ରମୋଦ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
ଦେଵାଃ ପିତରୋ ମନୁଷ୍ଯା ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚ ଯେ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ମଣିଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
11.8(୧୧.୧୦) ଯନ୍ ମନ୍ଯୁର୍ଜାଯାମାଵହତ୍ସଂକଲ୍ପସ୍ଯ ଗୃହାଦଧି । କ ଆସଂ ଜନ୍ଯାଃ କେ ଵରାଃ କ ଉ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଵରୋଽଭଵତ୍
ଯେତେବେଳେ କ୍ରୋଧ ଇଚ୍ଛାର ଘରରୁ ଜନ୍ମଦେଲା ଜୀବନୀ ସଙ୍ଗିନୀକୁ; ସେତେବେଳେ କିଏ ସନ୍ତାନ ହେଲେ, କିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ, କିଏ ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ?
ତପଶ୍ଚୈଵାସ୍ତାଂ କର୍ମ ଚାନ୍ତର୍ମହତ୍ଯର୍ଣଵେ । ତ ଆସଂ ଜନ୍ଯାସ୍ତେ ଵରା ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଵରୋଽଭଵତ୍
ତପସ୍ୟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସନ୍ତାନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ।
ଦଶ ସାକମଜାଯନ୍ତ ଦେଵା ଦେଵେଭ୍ଯଃ ପୁରା । ଯୋ ଵୈ ତାନ୍ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସ ଵା ଅଦ୍ଯ ମହଦ୍ଵଦେତ୍
ଦଶଜଣ ଏକାସାଥି ଜନ୍ମିଲେ, ପୁରୁଣା ଦେବତାମାନେ ଦେବମାନେଠାରୁ; ଯିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ଆଜି ବଡ଼ କଥା କହିପାରିବ।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରମକ୍ଷିତିଶ୍ଚ କ୍ଷିତିଶ୍ଚ ଯା । ଵ୍ଯାନୋଦାନୌ ଵାଙ୍ମନସ୍ତେ ଵା ଆକୂତିମାଵହନ୍
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଅକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୟଶୀଳ ଯାହା; ବ୍ୟାନ ଓ ଉଦାନ, କଥା ଓ ମନ, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାକୁ ଆଣିଥିଲେ।
ଅଜାତା ଆସନ୍ନ୍ ଋତଵୋଽଥୋ ଧାତା ବୃହସ୍ପତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନୀ ଅଶ୍ଵିନା ତର୍ହି କଂ ତେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମୁପାସତ
ଋତୁମାନେ ତେବେ ଜନ୍ମିଥିଲେ ନାହିଁ, ତାପରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବୃହସ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ; ସେମାନେ କାହାକୁ ବଡ଼ ଭାବି ପୂଜିଥିଲେ?
ତପଶ୍ଚୈଵାସ୍ତାଂ କର୍ମ ଚାନ୍ତର୍ମହତ୍ଯର୍ଣଵେ । ତପୋ ହ ଜଜ୍ଞେ କର୍ମଣସ୍ତତ୍ତେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମୁପାସତ
ତପସ୍ୟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଥିଲେ; କାର୍ଯ୍ୟରୁ ତପସ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା, ସେହିଠାକୁ ସେମାନେ ବଡ଼ ଭାବି ପୂଜିଥିଲେ।
ଯେତ ଆସୀଦ୍ଭୂମିଃ ପୂର୍ଵା ଯାମଦ୍ଧାତଯ ଇଦ୍ଵିଦୁଃ । ଯୋ ଵୈ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ ନାମଥା ସ ମନ୍ଯେତ ପୁରାଣଵିତ୍
ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଭୂମି ଥିଲା, ଯାହାକୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଯିଏ ତାହାକୁ ନାମରେ ଜାଣେ, ସେ ନିଜକୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବିପାରେ।
କୁତ ଇନ୍ଦ୍ରଃ କୁତଃ ସୋମଃ କୁତୋ ଅଗ୍ନିରଜାଯତ । କୁତସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ସମଭଵତ୍କୁତୋ ଧାତାଜାଯତ
ଇନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ସୋମ କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ? ଅଗ୍ନି କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ତ୍ୱଷ୍ଟା କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ? ଧାତା କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମିଲେ?
ଇନ୍ଦ୍ରାଦିନ୍ଦ୍ରଃ ସୋମାତ୍ସୋମୋ ଅଗ୍ନେରଗ୍ନିରଜାଯତ । ତ୍ଵଷ୍ଟା ହ ଜଜ୍ଞେ ତ୍ଵଷ୍ଟୁର୍ଧାତୁର୍ଧାତାଜାଯତ
ଇନ୍ଦ୍ରରୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମରୁ ସୋମ, ଅଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ତ୍ୱଷ୍ଟାରୁ, ଧାତା ଧାତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଯେ ତ ଆସନ୍ ଦଶ ଜାତା ଦେଵା ଦେଵେଭ୍ଯଃ ପୁରା । ପୁତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଲୋକଂ ଦତ୍ତ୍ଵା କସ୍ମିଂସ୍ତେ ଲୋକ ଆସତେ
ଯେ ସେହି ଦଶଜଣ ଦେବତା ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେଠାରୁ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଏହି ଜଗତ୍ ଦେଇଦେଇ, ଏବେ କେଉଁ ଲୋକରେ ବସୁଛନ୍ତି?
{୨୨} ଯଦା କେଶାନ୍ ଅସ୍ଥି ସ୍ନାଵ ମାଂସଂ ମଜ୍ଜାନମାଭରତ୍। ଶରୀରଂ କୃତ୍ଵା ପାଦଵତ୍କଂ ଲୋକମନୁ ପ୍ରାଵିଶତ୍
ସେ ଯେତେବେଳେ କେଶ, ଅସ୍ଥି, ସ୍ନାୟୁ, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା ଏମିତି ଆଣି, ପାଦସହିତ ଦେହ ତିଆରି କଲେ, ସେତେବେଳେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ?
କୁତଃ କେଶାନ୍ କୁତଃ ସ୍ନାଵ କୁତୋ ଅସ୍ଥୀନ୍ଯାଭରତ୍। ଅଙ୍ଗା ପର୍ଵାଣି ମଜ୍ଜାନଂ କୋ ମାଂସଂ କୁତ ଆଭରତ୍
ସେ କେଉଁଠୁ କେଶ ଆଣିଲେ, କେଉଁଠୁ ସ୍ନାୟୁ, କେଉଁଠୁ ଅସ୍ଥି ଆଣିଲେ? କିଏ ଅଙ୍ଗ, ଗଠି, ମଜ୍ଜା ଆଣିଲା, ଏବଂ କେଉଁଠୁ ମାଂସ ଆଣିଲା?
ସଂସିଚୋ ନାମ ତେ ଦେଵା ଯେ ସଂଭାରାନ୍ତ୍ସମଭରନ୍ । ସର୍ଵଂ ସଂସିଚ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯଂ ଦେଵାଃ ପୁରୁଷମାଵିଶନ୍
ଯେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସଂସିଚ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକଠା କଲେ। ସବୁକିଛି ଏକଠା କରି, ଦେବତାମାନେ ମରୁଷ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଊରୂ ପାଦାଵଷ୍ଠୀଵନ୍ତୌ ଶିରୋ ହସ୍ତାଵଥୋ ମୁଖମ୍ । ପୃଷ୍ଟୀର୍ବର୍ଜହ୍ଯେ ପାର୍ଶ୍ଵେ କସ୍ତତ୍ସମଦଧାଦୃଷିଃ
ଉରୁ, ପାଦ, ଅସ୍ଥି ସହିତ, ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ, ପିଠ, ଛାତି, ପାଶ୍ୱ—ଏହି ସବୁକୁ କିଏ ଏକଠା କରିଥିଲେ, ହେ ଋଷି?
ଶିରୋ ହସ୍ତାଵଥୋ ମୁଖଂ ଜିହ୍ଵାଂ ଗ୍ରୀଵାଶ୍ଚ କୀକସାଃ । ତ୍ଵଚା ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ ସର୍ଵଂ ତତ୍ସଂଧା ସମଦଧାନ୍ ମହୀ
ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ, ଜିଭ, ଗଳା, ଜବଡ଼ି—ଏହି ସବୁକୁ ଚର୍ମରେ ଢାକି, ପୃଥିବୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କଲା।
ଯତ୍ତଚ୍ଛରୀରମଶଯତ୍ସଂଧଯା ସଂହିତଂ ମହତ୍। ଯେନେଦମଦ୍ଯ ରୋଚତେ କୋ ଅସ୍ମିନ୍ ଵର୍ଣମାଭରତ୍
ଯେ ଦେହଟି ଗଠିତ ହୋଇ ଥିଲା, ଅନେକ ଯୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ି, ବଡ଼ ଆକୃତିରେ—ଏହା ଯେଉଁଠି ଏବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ରଙ୍ଗ କିଏ ଆଣିଥିଲେ?
ସର୍ଵେ ଦେଵା ଉପାଶିକ୍ଷନ୍ ତଦଜାନାଦ୍ଵଧୂଃ ସତୀ । ଈଶା ଵଶସ୍ଯ ଯା ଜାଯା ସାସ୍ମିନ୍ ଵର୍ଣମାଭରତ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହାକୁ ଚାହିଁଲେ; ଜ୍ଞାନବତୀ ବଧୂ ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ। ଶକ୍ତିର ମାଲିକଙ୍କ ଜନାନୀ ଏହି ଦେହକୁ ରଙ୍ଗ ଆଣିଲେ।
ଯଦା ତ୍ଵଷ୍ଟା ଵ୍ଯତୃଣତ୍ପିତା ତ୍ଵଷ୍ଟୁର୍ଯ ଉତ୍ତରଃ । ଗୃହଂ କୃତ୍ଵା ମର୍ତ୍ଯଂ ଦେଵାଃ ପୁରୁଷମାଵିଶନ୍
ଯେତେବେଳେ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପିତା ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରେ ଥିବା ଜଣେ ବିଭାଜନ କଲେ, ଘର ତିଆରି କରି, ଦେବତାମାନେ ମରୁଷ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ୍ଵପ୍ନୋ ଵୈ ତନ୍ଦ୍ରୀର୍ନିର୍ଋତିଃ ପାପ୍ମାନୋ ନାମ ଦେଵତାଃ । ଜରା ଖାଲତ୍ଯଂ ପାଲିତ୍ଯଂ ଶରୀରମନୁ ପ୍ରାଵିଶନ୍
ନିଦ୍ରା, ଉଁଘ, ନଶ୍ୱରତା, ଅପବିତ୍ରତା—ଏହିମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଟାକୁଳା, ଧଳାଚୁଲି ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।