ରାଜସୂଯଂ ଵାଜପେଯମଗ୍ନିଷ୍ଟୋମସ୍ତଦଧ୍ଵରଃ । ଅର୍କାଶ୍ଵମେଧାଵୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଜୀଵବର୍ହିର୍ମଦିନ୍ତମଃ
ରାଜସୂୟ, ବାଜପେୟ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ସେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ; ଅର୍କ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଅଛି, ଜୀବନ୍ତ ବର୍ହି, ସବୁଠାରୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
ଅଗ୍ନ୍ଯାଧେଯମଥୋ ଦୀକ୍ଷା କାମପ୍ରଶ୍ଛନ୍ଦସା ସହ । ଉତ୍ସନ୍ନା ଯଜ୍ଞାଃ ସତ୍ରାଣ୍ଯୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେଽଧି ସମାହିତାଃ
ଅଗ୍ନିସ୍ଥାପନ ଓ ଦୀକ୍ଷା, ଚାହିଦା ଛନ୍ଦ ସହିତ; ହରାଇଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ରମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଏକତ୍ରିତ।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ଵଷଟ୍କାରୋ ଵ୍ରତଂ ତପଃ । ଦକ୍ଷିଣେଷ୍ଟଂ ପୂର୍ତଂ ଚୋଚ୍ଛିଷ୍ଟେଽଧି ସମାହିତାଃ
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ବଷଟ୍କାର, ବ୍ରତ, ତପସ୍ୟା; ଦକ୍ଷିଣ ହୋମ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାମ ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଏକତ୍ରିତ।
ଏକରାତ୍ରୋ ଦ୍ଵିରାତ୍ରଃ ସଦ୍ଯଃକ୍ରୀଃ ପ୍ରକ୍ରୀରୁକ୍ଥ୍ଯଃ । ଓତଂ ନିହିତମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାଣୂନି ଵିଦ୍ଯଯା
ଏକରାତ୍ର, ଦ୍ୱିରାତ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱର୍ତ୍ତି, ପୁନର୍ବାର, ଉକ୍ଥ୍ୟ ଯଜ୍ଞ; ବୁନାଯାଇଥିବା ଓ ରଖାଯାଇଥିବା, ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଯଜ୍ଞର ଅଣୁମାନେ ଜଣାଯାଏ।
{୧୯} ଚତୂରାତ୍ରଃ ପଞ୍ଚରାତ୍ରଃ ଷଡ୍ରାତ୍ରଶ୍ଚୋଭଯଃ ସହ । ଷୋଡଶୀ ସପ୍ତରାତ୍ରଶ୍ଚୋଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଯେ ଯଜ୍ଞା ଅମୃତେ ହିତାଃ
ଚାରିରାତ୍ର, ପାଞ୍ଚରାତ୍ର, ଛଅରାତ୍ର, ଦୁଇଁଠି ଏକସାଥି; ଷୋଡଶୀ ଓ ସପ୍ତରାତ୍ର ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅମୃତତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପ୍ରତୀହାରୋ ନିଧନଂ ଵିଶ୍ଵଜିଚ୍ଚାଭିଜିଚ୍ଚ ଯଃ । ସାହ୍ନାତିରାତ୍ରାଵୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଦ୍ଵାଦଶାହୋଽପି ତନ୍ ମଯି
ପ୍ରତୀହାର, ଶେଷ, ସମସ୍ତ ଜୟୀ ଓ ବିଜୟୀ; ସାହ୍ନା ଓ ଅତିରାତ୍ର, ବାରୋଟି ଦିନର ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଓ ମୋରେ ଅଛି।
ସୂନୃତା ସଂନତିଃ କ୍ଷେମଃ ସ୍ଵଧୋର୍ଜାମୃତଂ ସହଃ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚଃ କାମାଃ କାମେନ ତାତୃପୁଃ
ସତ୍ୟବାଦିତା, ନମ୍ରତା, ନିରାପତ୍ତା, ସ୍ୱଧା, ଅମୃତତ୍ୱ, ଶକ୍ତି; ଅବଶିଷ୍ଟରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଫେରିଯାଏ, ଆଶା ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ।
ନଵ ଭୂମୀଃ ସମୁଦ୍ରା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟେଽଧି ଶ୍ରିତା ଦିଵଃ । ଆ ସୂର୍ଯୋ ଭାତ୍ଯୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେଽହୋରାତ୍ରେ ଅପି ତନ୍ ମଯି
ନଉଟି ଭୂମି ଓ ସମୁଦ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଆକାଶରେ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟ ମୋରେ ଅଛି।
ଉପହଵ୍ଯଂ ଵିଷୂଵନ୍ତଂ ଯେ ଚ ଯଜ୍ଞା ଗୁହା ହିତାଃ । ବିଭର୍ତି ଭର୍ତା ଵିଶ୍ଵସ୍ଯୋଚ୍ଛିଷ୍ଟୋ ଜନିତୁଃ ପିତା
ଉପହବ୍ୟ, ବିଷୁବ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞମାନେ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଧାରକ, ଅବଶିଷ୍ଟ, ସୃଷ୍ଟିର ପିତା।
ପିତା ଜନିତୁରୁଚ୍ଛିଷ୍ଟୋଽସୋଃ ପୌତ୍ରଃ ପିତାମହଃ । ସ କ୍ଷିଯତି ଵିଶ୍ଵସ୍ଯେଶାନୋ ଵୃଷା ଭୂମ୍ଯାମତିଘ୍ନ୍ଯଃ
ପିତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅବଶିଷ୍ଟ, ପ୍ରାଣ, ପଉତ୍ର, ପିତାମହ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରେ ଅଧିପତି ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ଭୂମିର ବୃଷଭ, ଅଜୟ।
ଋତଂ ସତ୍ଯଂ ତପୋ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଶ୍ରମୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ କର୍ମ ଚ । ଭୂତଂ ଭଵିଷ୍ଯଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଵୀର୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ବଲଂ ବଲେ
ନୀତି, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ରାଜ୍ୟଶକ୍ତି, ପରିଶ୍ରମ, ଧର୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ; ଯାହା ହୋଇଛି ଓ ଯାହା ହେବ, ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତି ଅଛି।
ସମୃଦ୍ଧିରୋଜ ଆକୂତିଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଷଡୁର୍ଵ୍ଯଃ । ସଂଵତ୍ସରୋଽଧ୍ଯୁଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଇଡା ପ୍ରୈଷା ଗ୍ରହା ହଵିଃ
ସମୃଦ୍ଧି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଇଚ୍ଛା, ଶାସନ, ରାଜ୍ୟ, ଛଅ ଋତୁ; ବର୍ଷ, ଅବଶିଷ୍ଟ, ଇଡା, ଆଜ୍ଞା, ପାନପାତ୍ର, ହବି ଅଛି।
ଚତୁର୍ହୋତାର ଆପ୍ରିଯଶ୍ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାନି ନୀଵିଦଃ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଯଜ୍ଞା ହୋତ୍ରାଃ ପଶୁବନ୍ଧାସ୍ତଦିଷ୍ଟଯଃ
ଚାରି ଯଜ୍ଞପୁରୋହିତ, ଆହ୍ୱାନକାରୀ, ଚାରିମାସିକ ଯଜ୍ଞ, ଘୋଷଣା; ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଯଜ୍ଞ, ପୁରୋହିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ପଶୁବନ୍ଧନ, ଏହି ଆକାଙ୍କିତ ଅର୍ପଣ ଅଛି।
ଅର୍ଧମାସାଶ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚାର୍ତଵା ଋତୁଭିଃ ସହ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଘୋଷିଣୀରାପ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁଃ ଶ୍ରୁତିର୍ମହୀ
ଅର୍ଧମାସ ଓ ମାସ, ଋତୁ ସହିତ ଋତୁକାଳ; ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିବା ଜଳ, ବିଜୁଳି, ଶ୍ରବଣ, ମାଟି ଅଛି।
{୨୦} ଶର୍କରାଃ ସିକତା ଅଶ୍ମାନ ଓଷଧଯୋ ଵୀରୁଧସ୍ତୃଣା । ଅଭ୍ରାଣି ଵିଦ୍ଯୁତୋ ଵର୍ଷମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ସଂଶ୍ରିତା ଶ୍ରିତା
ଶର୍କରା, ବାଲି, ପଥର, ଔଷଧି, ଗଛପାତା, ଘାସ; ମେଘ, ବିଜୁଳି, ବର୍ଷା, ଅବଶିଷ୍ଟରେ ସଂଗୃହୀତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି।
ରାଦ୍ଧିଃ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସମାପ୍ତିର୍ଵ୍ଯାପ୍ତିର୍ମହ ଏଧତୁଃ । ଅତ୍ଯାପ୍ତିରୁଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଭୂତିଶ୍ଚାହିତା ନିହିତା ହିତା
ସଫଳତା, ପ୍ରାପ୍ତି, ସମାପ୍ତି, ବ୍ୟାପ୍ତି, ମହତ୍ତ୍ୱ, ବୃଦ୍ଧି; ଅତିପ୍ରାପ୍ତି, ଅବଶିଷ୍ଟରେ ଶ୍ରୀ, ଯାହା ରଖାଯାଇଛି, ଯାହା ଥାଏ, ଯାହା ଉପକାରୀ।
ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣତି ପ୍ରାଣେନ ଯଚ୍ଚ ପଶ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଷା । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ଯାହା ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନିଏ, ଯାହା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
ଋଚଃ ସାମାନି ଛନ୍ଦାଂସି ପୁରାଣଂ ଯଜୁଷା ସହ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ଋକ୍ ସୂକ୍ତ, ସାମଗୀତ, ଛନ୍ଦ, ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯଜୁସ୍ ସହିତ; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରମକ୍ଷିତିଶ୍ଚ କ୍ଷିତିଶ୍ଚ ଯା । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଅକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୟଶୀଳ ଯାହା; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
ଆନନ୍ଦା ମୋଦାଃ ପ୍ରମୁଦୋଽଭୀମୋଦମୁଦଶ୍ଚ ଯେ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ଆନନ୍ଦ, ମୋଦ, ପ୍ରମୋଦ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
ଦେଵାଃ ପିତରୋ ମନୁଷ୍ଯା ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚ ଯେ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟାଜ୍ଜଜ୍ଞିରେ ସର୍ଵେ ଦିଵି ଦେଵା ଦିଵିଶ୍ରିତଃ
ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ମଣିଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ; ସମସ୍ତେ ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାମାନେ।
11.8(୧୧.୧୦) ଯନ୍ ମନ୍ଯୁର୍ଜାଯାମାଵହତ୍ସଂକଲ୍ପସ୍ଯ ଗୃହାଦଧି । କ ଆସଂ ଜନ୍ଯାଃ କେ ଵରାଃ କ ଉ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଵରୋଽଭଵତ୍
ଯେତେବେଳେ କ୍ରୋଧ ଇଚ୍ଛାର ଘରରୁ ଜନ୍ମଦେଲା ଜୀବନୀ ସଙ୍ଗିନୀକୁ; ସେତେବେଳେ କିଏ ସନ୍ତାନ ହେଲେ, କିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ, କିଏ ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ?
ତପଶ୍ଚୈଵାସ୍ତାଂ କର୍ମ ଚାନ୍ତର୍ମହତ୍ଯର୍ଣଵେ । ତ ଆସଂ ଜନ୍ଯାସ୍ତେ ଵରା ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଵରୋଽଭଵତ୍
ତପସ୍ୟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସନ୍ତାନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ।
ଦଶ ସାକମଜାଯନ୍ତ ଦେଵା ଦେଵେଭ୍ଯଃ ପୁରା । ଯୋ ଵୈ ତାନ୍ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସ ଵା ଅଦ୍ଯ ମହଦ୍ଵଦେତ୍
ଦଶଜଣ ଏକାସାଥି ଜନ୍ମିଲେ, ପୁରୁଣା ଦେବତାମାନେ ଦେବମାନେଠାରୁ; ଯିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ଆଜି ବଡ଼ କଥା କହିପାରିବ।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରମକ୍ଷିତିଶ୍ଚ କ୍ଷିତିଶ୍ଚ ଯା । ଵ୍ଯାନୋଦାନୌ ଵାଙ୍ମନସ୍ତେ ଵା ଆକୂତିମାଵହନ୍
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଅକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୟଶୀଳ ଯାହା; ବ୍ୟାନ ଓ ଉଦାନ, କଥା ଓ ମନ, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାକୁ ଆଣିଥିଲେ।
ଅଜାତା ଆସନ୍ନ୍ ଋତଵୋଽଥୋ ଧାତା ବୃହସ୍ପତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନୀ ଅଶ୍ଵିନା ତର୍ହି କଂ ତେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମୁପାସତ
ଋତୁମାନେ ତେବେ ଜନ୍ମିଥିଲେ ନାହିଁ, ତାପରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବୃହସ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ; ସେମାନେ କାହାକୁ ବଡ଼ ଭାବି ପୂଜିଥିଲେ?
ତପଶ୍ଚୈଵାସ୍ତାଂ କର୍ମ ଚାନ୍ତର୍ମହତ୍ଯର୍ଣଵେ । ତପୋ ହ ଜଜ୍ଞେ କର୍ମଣସ୍ତତ୍ତେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମୁପାସତ
ତପସ୍ୟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଥିଲେ; କାର୍ଯ୍ୟରୁ ତପସ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା, ସେହିଠାକୁ ସେମାନେ ବଡ଼ ଭାବି ପୂଜିଥିଲେ।
ଯେତ ଆସୀଦ୍ଭୂମିଃ ପୂର୍ଵା ଯାମଦ୍ଧାତଯ ଇଦ୍ଵିଦୁଃ । ଯୋ ଵୈ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ ନାମଥା ସ ମନ୍ଯେତ ପୁରାଣଵିତ୍
ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଭୂମି ଥିଲା, ଯାହାକୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଯିଏ ତାହାକୁ ନାମରେ ଜାଣେ, ସେ ନିଜକୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବିପାରେ।
କୁତ ଇନ୍ଦ୍ରଃ କୁତଃ ସୋମଃ କୁତୋ ଅଗ୍ନିରଜାଯତ । କୁତସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ସମଭଵତ୍କୁତୋ ଧାତାଜାଯତ
ଇନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ସୋମ କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ? ଅଗ୍ନି କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ତ୍ୱଷ୍ଟା କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ? ଧାତା କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମିଲେ?
ଇନ୍ଦ୍ରାଦିନ୍ଦ୍ରଃ ସୋମାତ୍ସୋମୋ ଅଗ୍ନେରଗ୍ନିରଜାଯତ । ତ୍ଵଷ୍ଟା ହ ଜଜ୍ଞେ ତ୍ଵଷ୍ଟୁର୍ଧାତୁର୍ଧାତାଜାଯତ
ଇନ୍ଦ୍ରରୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମରୁ ସୋମ, ଅଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ତ୍ୱଷ୍ଟାରୁ, ଧାତା ଧାତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।