[୧୨] ତତଶ୍ଚୈନମନ୍ଯାଭ୍ଯାମୂରୁଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଶୀର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚୈତଂ ପୂର୍ଵ ଋଷଯଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ । ଊରୂ ତେ ମରିଷ୍ଯତ ଇତ୍ଯେନମାହ । ତଂ ଵା ଅହଂ ନାର୍ଵାଞ୍ଚଂ ନ ପରାଞ୍ଚଂ ନ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମ୍ । ମିତ୍ରାଵରୁଣଯୋରୂରୁଭ୍ଯାମ୍ । ତାଭ୍ଯାମେନଂ ପ୍ରାଶିଷଂ ତାଭ୍ଯାମେନମଜୀଗମମ୍ । ଏଷ ଵା ଓଦନଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଵ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ ସଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଉରୁ, ମଜବୁତ ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଥିଲେ। 'ତୋର ଉରୁ ନଷ୍ଟ ହେବ,' ବୋଲି ସେମାନେ କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ, ବାହାରକୁ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଲି। ସେଇ ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଇଲି, ସେଇ ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲି। ଏହି ଅନ୍ନଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର ହୁଏ।
ଏତଦ୍ଵୈ ବ୍ରଧ୍ନସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟପଂ ଯଦୋଦନଃ
ଏହି ଅନ୍ନଟି ହେଉଛି ବ୍ରଧ୍ନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ।
[୧] ବ୍ରଧ୍ନଲୋକୋ ଭଵତି ବ୍ରଧ୍ନସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟପି ଶ୍ରଯତେ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ବ୍ରଧ୍ନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପାଏ, ବ୍ରଧ୍ନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିଥାଏ।
[୨] ଏତସ୍ମାଦ୍ଵା ଓଦନାତ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତଂ ଲୋକାନ୍ ନିରମିମୀତ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଏହି ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରଜାପତି ତିରିଶି ତିନିଟି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
[୩] ତେଷାଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନାଯ ଯଜ୍ଞମସୃଜତ
ସେମାନଙ୍କର ବୁଝିବା ପାଇଁ, ପ୍ରଜାପତି ଯଜ୍ଞ ତିଆରି କଲେ।
[୪] ସ ଯ ଏଵଂ ଵିଦୁଷ ଉପଦ୍ରଷ୍ଟା ଭଵତି ପ୍ରାଣଂ ରୁଣଦ୍ଧି
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦର୍ଶକ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
[୫] ନ ଚ ପ୍ରାଣଂ ରୁଣଦ୍ଧି ସର୍ଵଜ୍ଯାନିଂ ଜୀଯତେ
କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ ଅଧିକ ଅୟୁଷ୍ୟ ହୁଏ।
[୬] ନ ଚ ସର୍ଵଜ୍ଯାନିଂ ଜୀଯତେ ପୁରୈନଂ ଜରସଃ ପ୍ରାଣୋ ଜହାତି
କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ ଅଧିକ ଅୟୁଷ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ପ୍ରାଣ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
11.4(୧୧.୬) ପ୍ରାଣାଯ ନମୋ ଯସ୍ଯ ସର୍ଵମିଦଂ ଵଶେ । ଯୋ ଭୂତଃ ସର୍ଵସ୍ଯେଶ୍ଵରୋ ଯସ୍ମିନ୍ତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ପ୍ରାଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଉଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅବସ୍ଥିତ।
ନମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ କ୍ରନ୍ଦାଯ ନମସ୍ତେ ସ୍ତନଯିତ୍ନଵେ । ନମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ ଵିଦ୍ଯୁତେ ନମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ ଵର୍ଷତେ
ପ୍ରାଣ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମେ ଡାକୁଥିବା; ପ୍ରାଣ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମେ ବିଜୁଳି; ପ୍ରାଣ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମେ ବର୍ଷା।
ଯତ୍ପ୍ରାଣ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁନାଭିକ୍ରନ୍ଦତ୍ଯୋଷଧୀଃ । ପ୍ର ଵୀଯନ୍ତେ ଗର୍ଭାନ୍ ଦଧତେଽଥୋ ବହ୍ଵୀର୍ଵି ଜାଯନ୍ତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଗର୍ଜନ କରି ଔଷଧିମାନେକୁ ଡାକେ, ସେମାନେ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି, ଗର୍ଭ ଧରନ୍ତି, ଏବଂ ବହୁତ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ଯତ୍ପ୍ରାଣ ଋତାଵାଗତେଽଭିକ୍ରନ୍ଦତ୍ଯୋଷଧୀଃ । ସର୍ଵଂ ତଦା ପ୍ର ମୋଦତେ ଯତ୍କିଂ ଚ ଭୂମ୍ଯାମଧି
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଋତୁ ଆସିଲେ ଔଷଧିମାନେକୁ ଡାକେ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
ଯଦା ପ୍ରାଣୋ ଅଭ୍ଯଵର୍ଷୀଦ୍ଵର୍ଷେଣ ପୃଥିଵୀଂ ମହୀମ୍ । ପଶଵସ୍ତତ୍ପ୍ର ମୋଦନ୍ତେ ମହୋ ଵୈ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ବିଶାଳ ପୃଥିବୀକୁ ଭିଜାଇଦିଏ, ତେବେ ପଶୁମାନେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ହେବ।
ଅଭିଵୃଷ୍ଟା ଓଷଧଯଃ ପ୍ରାଣେନ ସମଵାଦିରନ୍ । ଆଯୁର୍ଵୈ ନଃ ପ୍ରାତୀତରଃ ସର୍ଵା ନଃ ସୁରଭୀରକଃ
ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ପାଇ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ନିଶ୍ଚୟ, ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ସାଥୀ—ସମସ୍ତ କିଛି ଆମ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେଉ।
ନମସ୍ତେ ଅସ୍ତ୍ଵାଯତେ ନମୋ ଅସ୍ତୁ ପରାଯତେ । ନମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ ତିଷ୍ଠତ ଆସୀନାଯୋତ ତେ ନମଃ
ତୁମେ ଆସୁଛ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ତୁମେ ଯାଉଛ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ଦଢ଼ିଆ ଅଛ, ବସିଛ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ନମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣତେ ନମୋ ଅସ୍ତ୍ଵପାନତେ । ପରାଚୀନାଯ ତେ ନମଃ ପ୍ରତୀଚୀନାଯ ତେ ନମଃ ସର୍ଵସ୍ମୈ ତ ଇଦଂ ନମଃ
ହେ ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ବାହାରୁ ଯିବା ବେଳେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଭିତରକୁ ଆସିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର—ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଯା ତେ ପ୍ରାଣ ପ୍ରିଯା ତନୂର୍ଯୋ ତେ ପ୍ରାଣ ପ୍ରେଯସୀ । ଅଥୋ ଯଦ୍ଭେଷଜଂ ତଵ ତସ୍ଯ ନୋ ଧେହି ଜୀଵସେ
ହେ ପ୍ରାଣ, ତୁମର ଯେଉଁ ରୂପ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଅତି ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ତୁମର ଯେଉଁ ଔଷଧ ଅଛି—ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେବା ପାଇଁ ଦିଅ।
ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜା ଅନୁ ଵସ୍ତେ ପିତା ପୁତ୍ରମିଵ ପ୍ରିଯମ୍ । ପ୍ରାଣୋ ହ ସର୍ଵସ୍ଯେଶ୍ଵରୋ ଯଚ୍ଚ ପ୍ରାଣତି ଯଚ୍ଚ ନ
ପ୍ରାଣ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଏମିତି ଅନୁସରେ, ଯେପରି ଜଣେ ପିତା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଭଲପାଏ। ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଯାହା ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି ଓ ନେଉନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
{୧୧} ପ୍ରାଣୋ ମୃତ୍ଯୁଃ ପ୍ରାଣସ୍ତକ୍ମା ପ୍ରାଣଂ ଦେଵା ଉପାସତେ । ପ୍ରାଣୋ ହ ସତ୍ଯଵାଦିନମୁତ୍ତମେ ଲୋକ ଆ ଦଧତ୍
ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ରୋଗ; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ସତ୍ୟ କହୁଥିବାକୁ ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକରେ ରଖେ।
ପ୍ରାଣୋ ଵିରାଟ୍ପ୍ରାଣୋ ଦେଷ୍ଟ୍ରୀ ପ୍ରାଣଂ ସର୍ଵ ଉପାସତେ । ପ୍ରାଣୋ ହ ସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ପ୍ରାଣମାହୁଃ ପ୍ରଜାପତିମ୍
ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଶାସକ, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା; ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ପ୍ରାଣକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵ୍ରୀହିଯଵାଵନଡ୍ଵାନ୍ ପ୍ରାଣ ଉଚ୍ଯତେ । ଯଵେ ହ ପ୍ରାଣ ଆହିତୋଽପାନୋ ଵ୍ରୀହିରୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ଧାନ ଓ ଯବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯବରେ ପ୍ରାଣ ଅଛି, ଅପାନକୁ ଧାନ ବୋଲାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଷ୍ଣଂଶ୍ଚରତି ରୋଦସୀ ଉଭେ ତସ୍ମିନ୍ ଦେଵାଃ ସଂମନସୋ ଭଵନ୍ତି । ସ ଦାଧାର ପୃଥିଵୀଂ ଦିଵଂ ଚ ସ ଆଚାର୍ଯଂ ତପସା ପିପର୍ତି
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଦୁହିଁ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥାଏ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ଏକମତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ପୃଥିବୀ ଓ ଦିଗନ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଂ ପିତରୋ ଦେଵଜନାଃ ପୃଥଗ୍ଦେଵା ଅନୁସଂଯନ୍ତି ସର୍ଵେ । ଗନ୍ଧର୍ଵା ଏନମନ୍ଵାଯନ୍ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତ୍ରିଶତାଃ ଷଟ୍ସହସ୍ରାଃ ସର୍ଵାନ୍ତ୍ସ ଦେଵାଂସ୍ତପସା ପିପର୍ତି
ପିତୃମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବଗଣ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଅନୁସରନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, ତିରିଶି ଓ ଛଅ ହଜାର ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରନ୍ତି—ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେକୁ ପୋଷଣ କରେ।
ଆଚାର୍ଯ ଉପନଯମାନୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଂ କୃଣୁତେ ଗର୍ଭମନ୍ତଃ । ତଂ ରାତ୍ରୀସ୍ତିସ୍ର ଉଦରେ ବିଭର୍ତି ତଂ ଜାତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମଭିସଂଯନ୍ତି ଦେଵାଃ
ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଉପନୟନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରାନ୍ତି; ତିନି ରାତି ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଜନ୍ମ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି।
ଇଯଂ ସମିତ୍ପୃଥିଵୀ ଦ୍ଯୌର୍ଦ୍ଵିତୀଯୋତାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ସମିଧା ପୃଣାତି । ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମିଧା ମେଖଲଯା ଶ୍ରମେଣ ଲୋକାଂସ୍ତପସା ପିପର୍ତି
ଏହି ସମିତି ପୃଥିବୀ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଆକାଶ, ଏବଂ ମଧ୍ୟଖଣ୍ଡ ଇଂଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମିତି, ମେଖଳା ଓ ପରିଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରେ।
[୧୩] ତତଶ୍ଚୈନମନ୍ଯାଭ୍ଯାମଷ୍ଠୀଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଶୀର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚୈତଂ ପୂର୍ଵ ଋଷଯଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ । ସ୍ରାମୋ ଭଵିଷ୍ଯସୀତ୍ଯେନମାହ । ତଂ ଵା ଅହଂ ନାର୍ଵାଞ୍ଚଂ ନ ପରାଞ୍ଚଂ ନ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମ୍ । ତ୍ଵଷ୍ଟୁରଷ୍ଠୀଵଦ୍ଭ୍ଯାମ୍ । ତାଭ୍ଯାମେନଂ ପ୍ରାଶିଷଂ ତାଭ୍ଯାମେନମଜୀଗମମ୍ । ଏଷ ଵା ଓଦନଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଵ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ ସଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଗୋଡ଼ ଠିଉ, ମଜବୁତ ଗୋଡ଼ ଠିଉ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଥିଲେ। 'ତୁମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେବ,' ବୋଲି ସେମାନେ କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ, ବାହାରକୁ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ଗୋଡ଼ ଠିଉ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ତ୍ୱଷ୍ଟାର ଗୋଡ଼ ଠିଉ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଲି। ସେଇ ଗୋଡ଼ ଠିଉ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଇଲି, ସେଇ ଗୋଡ଼ ଠିଉ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲି। ଏହି ଅନ୍ନଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର ହୁଏ।
[୧୪] ତତଶ୍ଚୈନମନ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଶୀର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚୈତଂ ପୂର୍ଵ ଋଷଯଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ । ବହୁଚାରୀ ଭଵିଷ୍ଯସୀତ୍ଯେନମାହ । ତଂ ଵା ଅହଂ ନାର୍ଵାଞ୍ଚଂ ନ ପରାଞ୍ଚଂ ନ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମ୍ । ଅଶ୍ଵିନୋଃ ପାଦାଭ୍ଯାମ୍ । ତାଭ୍ଯାମେନଂ ପ୍ରାଶିଷଂ ତାଭ୍ଯାମେନମଜୀଗମମ୍ । ଏଷ ଵା ଓଦନଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଵ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ ସଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପାଦ, ମଜବୁତ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଥିଲେ। 'ତୁମେ ବହୁଦୂର ଘୁଞ୍ଚିବ,' ବୋଲି ସେମାନେ କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ, ବାହାରକୁ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ପାଦ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କର ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଲି। ସେଇ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଇଲି, ସେଇ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲି। ଏହି ଅନ୍ନଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର ହୁଏ।
[୧୫] ତତଶ୍ଚୈନମନ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରପଦାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଶୀର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚୈତଂ ପୂର୍ଵ ଋଷଯଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ । ସର୍ପସ୍ତ୍ଵା ହନିଷ୍ଯତୀତ୍ଯେନମାହ । ତଂ ଵା ଅହଂ ନାର୍ଵାଞ୍ଚଂ ନ ପରାଞ୍ଚଂ ନ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମ୍ । ସଵିତୁଃ ପ୍ରପଦାଭ୍ଯାମ୍ । ତାଭ୍ଯାମେନଂ ପ୍ରାଶିଷଂ ତାଭ୍ଯାମେନମଜୀଗମମ୍ । ଏଷ ଵା ଓଦନଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଵ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ ସଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରପଦ, ମଜବୁତ ପ୍ରପଦ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଥିଲେ। 'ସାପ ତୁମକୁ ମାରିଦେବ,' ବୋଲି ସେମାନେ କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ, ବାହାରକୁ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ପ୍ରପଦ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ସବିତାଙ୍କର ପ୍ରପଦ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଲି। ସେଇ ପ୍ରପଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଇଲି, ସେଇ ପ୍ରପଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲି। ଏହି ଅନ୍ନଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର ହୁଏ।
[୧୬] ତତଶ୍ଚୈନମନ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଶୀର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚୈତଂ ପୂର୍ଵ ଋଷଯଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ହନିଷ୍ଯସୀତ୍ଯେନମାହ । ତଂ ଵା ଅହଂ ନାର୍ଵାଞ୍ଚଂ ନ ପରାଞ୍ଚଂ ନ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମ୍ । ଋତସ୍ଯ ହସ୍ତାଭ୍ଯାମ୍ । ତାଭ୍ଯାମେନଂ ପ୍ରାଶିଷଂ ତାଭ୍ଯାମେନମଜୀଗମମ୍ । ଏଷ ଵା ଓଦନଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଵ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ ସଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ହାତ, ମଜବୁତ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଥିଲେ। 'ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମାରିଦେବ,' ବୋଲି ସେମାନେ କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ, ବାହାରକୁ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ହାତ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଋତର ହାତ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଲି। ସେଇ ହାତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଇଲି, ସେଇ ହାତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲି। ଏହି ଅନ୍ନଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର ହୁଏ।
[୧୭] ତତଶ୍ଚୈନମନ୍ଯଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠଯା ପ୍ରାଶୀର୍ଯଯା ଚୈତଂ ପୂର୍ଵ ଋଷଯଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ । ଅପ୍ରତିଷ୍ଠାନୋଽନାଯତନୋ ମରିଷ୍ଯସୀତ୍ଯେନମାହ । ତଂ ଵା ଅହଂ ନାର୍ଵାଞ୍ଚଂ ନ ପରାଞ୍ଚଂ ନ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମ୍ । ସତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯ । ତଯୈନଂ ପ୍ରାଶିଷଂ ତଯୈନମଜୀଗମମ୍ । ଏଷ ଵା ଓଦନଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଵ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ ସଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ପୁରୁଣା ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିତି, ମଜବୁତ ଭିତି ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଥିଲେ। 'ତୁମେ ଭିତି ବିନା, ଆଧାର ବିନା ହେବ, ନଷ୍ଟ ହେବ,' ବୋଲି ସେମାନେ କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ, ବାହାରକୁ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ଭିତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ସତ୍ୟର ଭିତି ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇଲି। ସେଇ ଭିତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଇଲି, ସେଇ ଭିତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲି। ଏହି ଅନ୍ନଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଯୋଡ଼, ସମସ୍ତ ଦେହର ହୁଏ।