ଦିତିଃ ଶୂର୍ପମଦିତିଃ ଶୂର୍ପଗ୍ରାହୀ ଵାତୋଽପାଵିନକ୍
ଦିତି ହେଉଛି ଝାଲା, ଅଦିତି ହେଉଛି ଝାଲା ଧରୁଥିବା, ବାତାସ ହେଉଛି ଫୁଙ୍କିବା।
ଅଶ୍ଵାଃ କଣା ଗାଵସ୍ତଣ୍ଡୁଲା ମଶକାସ୍ତୁଷାଃ
ଘୋଡ଼ା ହେଉଛି ଧାନ, ଗାଈ ହେଉଛି ଚାଉଳ, ମାଛି ହେଉଛି ଚାଉଳ ଚୋପ।
କବ୍ରୁ ଫଲୀକରଣାଃ ଶରୋଽଭ୍ରମ୍
କବ୍ରୁ ହେଉଛନ୍ତି ଫଳୀ ବନାଉଥିବା, ବାଣ ହେଉଛି ମେଘ।
ଶ୍ଯାମମଯୋଽସ୍ଯ ମାଂସାନି ଲୋହିତମସ୍ଯ ଲୋହିତମ୍
ତାହାର ମାଂସ କଳା ଧାତୁରୁ, ତାହାର ରକ୍ତ ଲାଲ।
ତ୍ରପୁ ଭସ୍ମ ହରିତଂ ଵର୍ଣଃ ପୁଷ୍କରମସ୍ଯ ଗନ୍ଧଃ
ତାମ୍ବା, ଛାଇଁ, ସବୁଜ ରଙ୍ଗ, ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ।
ଖଲଃ ପାତ୍ରଂ ସ୍ଫ୍ଯାଵଂସାଵୀଷେ ଅନୂକ୍ଯେ
ଖଳିଆଘର, ପାତ୍ର, ମୁସଳ ଓ ଦିଳା, ବଳଦମାନେ ଯେଉଁଠି ରହନ୍ତି।
ଆନ୍ତ୍ରାଣି ଜତ୍ରଵୋ ଗୁଦା ଵରତ୍ରାଃ
ଆଁତ, ଜିହ୍ବା, ଗୁଦ, ଓ ଶିରା।
ଇଯମେଵ ପୃଥିଵୀ କୁମ୍ଭୀ ଭଵତି ରାଧ୍ଯମାନସ୍ଯୌଦନସ୍ଯ ଦ୍ଯୌରପିଧାନମ୍
ଏହି ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଭାତ ରାନ୍ଧିବା ପାଇଁ କୁମ୍ଭୀ, ଆକାଶ ହେଉଛି ତାହାର ଢାକଣା।
ସୀତାଃ ପର୍ଶଵଃ ସିକତା ଊବଧ୍ଯମ୍
ହାଳଚାଷ ଦାଗ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ବାଲି, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ସୀମା।
ଋତଂ ହସ୍ତାଵନେଜନଂ କୁଲ୍ଯୋପସେଚନମ୍
ସତ୍ୟ ହେଉଛି ହାତ ଧୁଅ, କୁଳିଆ ହେଉଛି ଜଳ ଛିଟା।
ଋଚା କୁମ୍ଭ୍ଯଧିହିତାର୍ତ୍ଵିଜ୍ଯେନ ପ୍ରେଷିତା
ମନ୍ତ୍ର କୁମ୍ଭରେ ରଖାଯାଏ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ପଠାଇଥାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣା ପରିଗୃହୀତା ସାମ୍ନା ପର୍ଯୂଢା
ବ୍ରହ୍ମର ଶବ୍ଦରେ ଆଳିଙ୍ଗିତ, ସାମଗାନରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ବୃହଦାଯଵନଂ ରଥନ୍ତରଂ ଦର୍ଵିଃ
ବଡ଼ ଆୟବନ, ରଥାନ୍ତର, ଓ ଦାରୁ କଉଡ଼ି।
ଋତଵଃ ପକ୍ତାର ଆର୍ତଵାଃ ସମିନ୍ଧତେ
ଋତୁମାନେ ରାନ୍ଧୁଛନ୍ତି, ଋତୁଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଜାଗାଇଥାଏ।
ଚରୁଂ ପଞ୍ଚବିଲମୁଖଂ ଘର୍ମୋଽଭୀନ୍ଧେ
ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ ଥିବା ହବିଷ୍ୟ, ଘର୍ମ ତାହାକୁ ଉତ୍ତାପିତ କରେ।
ଓଦନେନ ଯଜ୍ଞଵତଃ ସର୍ଵେ ଲୋକାଃ ସମାପ୍ଯାଃ
ଭାତ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ତ୍ସମୁଦ୍ରୋ ଦ୍ଯୌର୍ଭୂମିସ୍ତ୍ରଯୋଽଵରପରଂ ଶ୍ରିତାଃ
ଯେଉଁଠି ସମୁଦ୍ର, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ, ଏହି ତିନିଟି ଉପରେ ଓ ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଯସ୍ଯ ଦେଵା ଅକଲ୍ପନ୍ତୋଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ଷଡଶୀତଯଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଛଅଠିଆଁଶି ଅବଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ତଂ ତ୍ଵୌଦନସ୍ଯ ପୃଚ୍ଛାମି ଯୋ ଅସ୍ଯ ମହିମା ମହାନ୍
ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ସେଇ ଭାତ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି, ଯାହାର ମହିମା ବଡ଼।
ସ ଯ ଓଦନସ୍ଯ ମହିମାନଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଯେ ଭାତର ମହିମା ଜାଣେ।
ନାଲ୍ପ ଇତି ବ୍ରୂଯାନ୍ ନାନୁପସେଚନ ଇତି ନେଦଂ ଚ କିଂ ଚେତି
ସେ କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—'ଏହା ଛୋଟ', 'ଏହା ଛିଟାଯାଇନାହିଁ', କିମ୍ବା 'ଏହା କଣ?'
ଯାଵଦ୍ଦାତାଭିମନସ୍ଯେତ ତନ୍ ନାତି ଵଦେତ୍
ଦାତା ଯେତେଇଚି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଧିକ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋ ଵଦନ୍ତି ପରାଞ୍ଚମୋଦନଂ ପ୍ରାଶୀ୩ଃ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚା୩ ଇତି
ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, 'କେହି ବାହାରକୁ ମୁହଁ କରି ଭାତ ଖାଉଛନ୍ତି, କେହି ଭିତରକୁ ମୁହଁ କରି ଖାଉଛନ୍ତି'।
ତ୍ଵମୋଦନଂ ପ୍ରାଶୀ୩ ତ୍ଵାମୋଦନା୩ ଇତି
'ତୁମେ ଭାତ ଖାଇଛ, ଭାତ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଖାଇଛି,' ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି।
ପରାଞ୍ଚଂ ଚୈନଂ ପ୍ରାଶୀଃ ପ୍ରାଣାସ୍ତ୍ଵା ହାସ୍ଯନ୍ତୀତ୍ଯେନମାହ
ଯଦି କେହି ବାହାରକୁ ମୁହଁ କରି ଭାତ ଖାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ କୁହାଯାଏ, 'ତୁମର ପ୍ରାଣ ବାହାରିଯିବ।'
ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚଂ ଚୈନଂ ପ୍ରାଶୀରପାନାସ୍ତ୍ଵା ହାସ୍ଯନ୍ତୀତ୍ଯେନମାହ
ଯଦି କେହି ଭିତରକୁ ମୁହଁ କରି ଭାତ ଖାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ କୁହାଯାଏ, 'ତୁମର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଚାଲିଯିବ।'
ନୈଵାହମୋଦନଂ ନ ମାମୋଦନଃ
ମୁଁ ଚାଉଳ ଖାଉଥିବା ନୁହେଁ, ଚାଉଳ ମୋତେ ଖାଉନାହିଁ।
ଓଦନ ଏଵୌଦନଂ ପ୍ରାଶୀତ୍
ଚାଉଳକୁ ଚାଉଳ ଭାବେ ଖାଇବା ଉଚିତ।
ତତଶ୍ଚୈନମନ୍ଯେନ ଶୀର୍ଷ୍ଣା ପ୍ରାଶୀର୍ଯେନ ଚୈତଂ ପୂର୍ଵ ଋଷଯଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠତସ୍ତେ ପ୍ରଜା ମରିଷ୍ଯତୀତ୍ଯେନମାହ । ତଂ ଵା ଅହଂ ନାର୍ଵାଞ୍ଚଂ ନ ପରାଞ୍ଚଂ ନ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମ୍ । ବୃହସ୍ପତିନା ଶୀର୍ଷ୍ଣା । ତେନୈନଂ ପ୍ରାଶିଷଂ ତେନୈନମଜୀଗମମ୍ । ଏଷ ଵା ଓଦନଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଵ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ ସଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଲେ; ଏହିପରି ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଥିଲେ। 'ତୁମର ସନ୍ତାନମାନେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ମରିଯିବେ,' ଏହିପରି ସେ କହିଲେ। 'ମୁଁ ତଳକୁ, ବାହାରକୁ, କିମ୍ବା ଭିତରକୁ ମୁହଁ କରିନାହିଁ; ବ୍ରୁହସ୍ପତିଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହା କରିଛି। ସେଇ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଲି, ସେଇ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲି। ଏହି ଚାଉଳ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
[୧] ତତଶ୍ଚୈନମନ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଶୀର୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଚୈତଂ ପୂର୍ଵ ଋଷଯଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ । ବଧିରୋ ଭଵିଷ୍ଯସୀତ୍ଯେନମାହ । ତଂ ଵା ଅହଂ ନାର୍ଵାଞ୍ଚଂ ନ ପରାଞ୍ଚଂ ନ ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚମ୍ । ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀଭ୍ଯାଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାଭ୍ଯାମ୍ । ତାଭ୍ଯାମେନଂ ପ୍ରାଶିଷଂ ତାଭ୍ଯାମେନମଜୀଗମମ୍ । ଏଷ ଵା ଓଦନଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ଏଵ ସର୍ଵପରୁଃ ସର୍ଵତନୂଃ ସଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି କାନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଲେ; ଏହିପରି ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଥିଲେ। 'ତୁମେ ବିରଳ ହେବ,' ଏହିପରି ସେ କହିଲେ। 'ମୁଁ ତଳକୁ, ବାହାରକୁ, କିମ୍ବା ଭିତରକୁ ମୁହଁ କରିନାହିଁ; ଦିନ ଓ ମାଟିର କାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହା କରିଛି। ସେଇ କାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଲି, ସେଇ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଲି। ଏହି ଚାଉଳ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।