ଯଜ୍ଞପଦୀରାକ୍ଷୀରା ସ୍ଵଧାପ୍ରାଣା ମହୀଲୁକା । ଵଶା ପର୍ଜନ୍ଯପତ୍ନୀ ଦେଵାଁ ଅପ୍ଯେତି ବ୍ରହ୍ମଣା
ସେ ଯଜ୍ଞର ପଥ, ଦୁଧର ଚକ୍ଷୁ, ସ୍ୱଧା ତା'ର ପ୍ରାଣ, ବଡ଼ ଉପରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଗୋମାତା, ପର୍ଜନ୍ୟର ପତ୍ନୀ, ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି।
ଅନୁ ତ୍ଵାଗ୍ନିଃ ପ୍ରାଵିଶଦନୁ ସୋମୋ ଵଶେ ତ୍ଵା । ଊଧସ୍ତେ ଭଦ୍ରେ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଯୁତସ୍ତେ ସ୍ତନା ଵଶେ
ଅଗ୍ନି ତୁମେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସୋମ ତୁମେ ଭିତରେ ଅଛି, ଗୋମାତା; ପର୍ଜନ୍ୟ ତୁମେ ଭଲ ଦୁଧର ଥଳ ଦେଇଛି, ବିଜୁଳି ତୁମେ ଅଂଶ ଅଟୁଛି, ଗୋମାତା।
ଅପସ୍ତ୍ଵଂ ଧୁକ୍ଷେ ପ୍ରଥମା ଉର୍ଵରା ଅପରା ଵଶେ । ତୃତୀଯଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଧୁକ୍ଷେଽନ୍ନଂ କ୍ଷୀରଂ ଵଶେ ତ୍ଵମ୍
ପ୍ରଥମେ ତୁମେ ଜଳକୁ ଦୁଧ ଦେଲା, ପରେ ଫଳଦାୟକ ଭୂମିକୁ, ଗୋମାତା; ତୃତୀୟରେ ଲୋକମାନେ—ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଧ ତୁମେ ଭିତରେ ଅଛି।
ଯଦାଦିତ୍ଯୈର୍ହୂଯମାନୋପାତିଷ୍ଠ ଋତଵରି । ଇନ୍ଦ୍ରଃ ସହସ୍ରଂ ପାତ୍ରାନ୍ତ୍ସୋମଂ ତ୍ଵାପାଯଯଦ୍ଵଶେ
ଯେବେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତୁମେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ ଏବଂ ଋତୁମାନେ ପାଖରେ ଦାଉଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତୁମେ ହଜାର ଭାଣ୍ଡା ସୋମ ପାନ କରାଇଲେ, ଗୋମାତା।
ଯଦନୂଚୀନ୍ଦ୍ରମୈରାତ୍ତ୍ଵା ଋଷଭୋଽହ୍ଵଯତ୍। ତସ୍ମାତ୍ତେ ଵୃତ୍ରହା ପଯଃ କ୍ଷୀରଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋଽହରଦ୍ଵଶେ
ଯେବେ ଅନୂଚି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରମା ତୁମେ ଡାକିଲେ, ଋଷଭ ତୁମେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, ତେବେ ବୃତ୍ର ନାଶକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମେ ଦୁଧ ନେଇଲେ, ଗୋମାତା।
{୩୩} ଯତ୍ତେ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧନପତିରା କ୍ଷୀରମହରଦ୍ଵଶେ । ଇଦଂ ତଦଦ୍ଯ ନାକସ୍ତ୍ରିଷୁ ପାତ୍ରେଷୁ ରକ୍ଷତି
ଯେବେ ଧନର ମାଲିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମେ ଦୁଧ ନେଇଲେ, ଗୋମାତା, ଏହା ଆଜି ତିନିଟି ଭାଣ୍ଡାରେ ଆକାଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛି।
ତ୍ରିଷୁ ପାତ୍ରେଷୁ ତଂ ସୋମମା ଦେଵ୍ଯହରଦ୍ଵଶା । ଅଥର୍ଵା ଯତ୍ର ଦୀକ୍ଷିତୋ ବର୍ହିଷ୍ଯାସ୍ତ ହିରଣ୍ଯଯେ
ତିନିଟି ଭାଣ୍ଡାରେ ଦେବୀ ଗୋମାତା ସୋମକୁ ନେଇଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଅଥର୍ବା ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ସୁନା ଗାସରେ ବସିଥିଲେ।
ସଂ ହି ସୋମେନାଗତ ସମୁ ସର୍ଵେଣ ପଦ୍ଵତା । ଵଶା ସମୁଦ୍ରମଧ୍ଯଷ୍ଠଦ୍ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ କଲିଭିଃ ସହ
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସୋମ ସହ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପଥ ସହ ଆସିଲେ; ଗୋମାତା ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ କଳିମାନେ ସହ ଦାଉଥିଲେ।
ସଂ ହି ଵାତେନାଗତ ସମୁ ସର୍ଵୈଃ ପତତ୍ରିଭିଃ । ଵଶା ସମୁଦ୍ରେ ପ୍ରାନୃତ୍ଯଦୃଚଃ ସାମାନି ବିଭ୍ରତୀ
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବାୟୁ ସହ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ସହ ଆସିଲେ; ଗୋମାତା ସମୁଦ୍ରରେ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଋଚ୍ ଏବଂ ସାମ ଗୀତ ଧରିଥିଲେ।
ସଂ ହି ସୂର୍ଯେଣାଗତ ସମୁ ସର୍ଵେଣ ଚକ୍ଷୁଷା । ଵଶା ସମୁଦ୍ରମତ୍ଯଖ୍ଯଦ୍ଭଦ୍ରା ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ବିଭ୍ରତୀ
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ସହ ଆସିଲେ; ଗୋମାତା ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ, ଭଲ ଆଲୋକ ଧରିଥିଲେ।
ଅଭୀଵୃତା ହିରଣ୍ଯେନ ଯଦତିଷ୍ଠ ଋତାଵରି । ଅଶ୍ଵଃ ସମୁଦ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵାଧ୍ଯସ୍କନ୍ଦଦ୍ଵଶେ ତ୍ଵା
ସୁନାରେ ଢକା ଥିବାବେଳେ, ଋତୁର ପାଖରେ ଦାଉଥିଲେ, ଘୋଡା ସମୁଦ୍ର ହେଇ ଗୋମାତା ଉପରେ ଚଡ଼ିଲା।
ତଦ୍ଭଦ୍ରାଃ ସମଗଚ୍ଛନ୍ତ ଵଶା ଦେଷ୍ଟ୍ର୍ଯଥୋ ସ୍ଵଧା । ଅଥର୍ଵା ଯତ୍ର ଦୀକ୍ଷିତୋ ବର୍ହିଷ୍ଯାସ୍ତ ହିରଣ୍ଯଯେ
ତେବେ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଏକସାଥି ହେଲେ—ଗୋମାତା, ଦାତା ଏବଂ ସ୍ୱଧା; ଯେଉଁଠାରେ ଅଥର୍ବା ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ସୁନା ଗାସରେ ବସିଥିଲେ।
ଵଶା ମାତା ରାଜନ୍ଯସ୍ଯ ଵଶା ମାତା ସ୍ଵଧେ ତଵ । ଵଶାଯା ଯଜ୍ଞ ଆଯୁଧଂ ତତଶ୍ଚିତ୍ତମଜାଯତ
ଗୋମାତା ରାଜାର ମା, ଗୋମାତା ସ୍ୱଧାର ମା; ଗୋମାତାରୁ ଯଜ୍ଞର ଉପକରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ତା'ରୁ ଚିତ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ଊର୍ଧ୍ଵୋ ବିନ୍ଦୁରୁଦଚରଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ କକୁଦାଦଧି । ତତସ୍ତ୍ଵଂ ଜଜ୍ଞିଷେ ଵଶେ ତତୋ ହୋତାଜାଯତ
ଉପରକୁ ଯାଉଥିବା ବିନ୍ଦୁ ବ୍ରହ୍ମାର ଶିର ଉପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଗୋମାତା, ସେଠାରୁ ହୋତା ଜନ୍ମ ନେଲା।
ଆସ୍ନସ୍ତେ ଗାଥା ଅଭଵନ୍ନ୍ ଉଷ୍ଣିହାଭ୍ଯୋ ବଲଂ ଵଶେ । ପାଜସ୍ଯାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ତନେଭ୍ଯୋ ରଶ୍ମଯସ୍ତଵ
ତୁମ ପାଇଁ ଗୀତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଉଷ୍ଣିହ୍ ଶ୍ଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ତୁମର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଲା। ପାଜସାର ଅଂଶୁରୁ ଯଜ୍ଞ ଜନ୍ମ ନେଲା, ତୁମର ଅଂଶୁରୁ କିରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
{୩୪} ଈର୍ମାଭ୍ଯାମଯନଂ ଜାତଂ ସକ୍ଥିଭ୍ଯାଂ ଚ ଵଶେ ତଵ । ଆନ୍ତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିରେ ଅତ୍ରା ଉଦରାଦଧି ଵୀରୁଧଃ
ତୁମର ଜଘାରୁ ଚଳନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତୁମର କଟିରୁ ଶକ୍ତି ଆସିଲା। ତୁମ ଅନ୍ତ୍ରରୁ ଅତ୍ରି ଜନ୍ମ ନେଲା, ତୁମ ଉଦରରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଯଦୁଦରଂ ଵରୁଣସ୍ଯାନୁପ୍ରାଵିଶଥା ଵଶେ । ତତସ୍ତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମୋଦହ୍ଵଯତ୍ସ ହି ନେତ୍ରମଵେତ୍ତଵ
ତୁମେ ଭାରୁଣଙ୍କର ଉଦରକୁ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ତୁମକୁ ଡାକିଲେ, କାରଣ ସେ ତୁମର ଚକ୍ଷୁକୁ ଜାଣିଥିଲେ।
ସର୍ଵେ ଗର୍ଭାଦଵେପନ୍ତ ଜାଯମାନାଦସୂସ୍ଵଃ । ସସୂଵ ହି ତାମାହୁ ଵଶେତି ବ୍ରହ୍ମଭିଃ କୢପ୍ତଃ ସ ହ୍ଯସ୍ଯା ବନ୍ଧୁଃ
ଗର୍ଭରେ ସମସ୍ତେ କମ୍ପି ଉଠିଲେ, ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଓ ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା ଉଭୟରୁ। ସେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାକୁ 'ବଶା' ଭାବେ ଡାକିଲେ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କର ନିକଟତମ।
ଯୁଧ ଏକଃ ସଂ ସୃଜତି ଯୋ ଅସ୍ଯା ଏକ ଇଦ୍ଵଶୀ । ତରାଂସି ଯଜ୍ଞା ଅଭଵନ୍ ତରସାଂ ଚକ୍ଷୁରଭଵଦ୍ଵଶା
ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକମାତ୍ର ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ସେ ନିୟନ୍ତା। ଯଜ୍ଞମାନେ ତାଙ୍କର ତାରା ହେଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି 'ବଶା' ହେଲା।
ଵଶା ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦ୍ଵଶା ସୂର୍ଯମଧାରଯତ୍। ଵଶାଯାମନ୍ତରଵିଶଦୋଦନୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ
ବଶା ଯଜ୍ଞକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ବଶା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧାରଣ କଲେ। ବଶାର ଭିତରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।
ଵଶାମେଵାମୃତମାହୁର୍ଵଶାଂ ମୃତ୍ଯୁମୁପାସତେ । ଵଶେଦଂ ସର୍ଵମଭଵଦ୍ଦେଵା ମନୁଷ୍ଯା ଅସୁରାଃ ପିତର ଋଷଯଃ
ଲୋକେ ବଶାକୁ ଅମୃତ ଭାବେ ଡାକନ୍ତି, ବଶାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି। ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଅସୁର, ପିତୃ, ଋଷି—ସମସ୍ତ ଏହି ବଶା ହେଲା।
ଯ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସ ଵଶାଂ ପ୍ରତି ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍। ତଥା ହି ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵପାଦ୍ଦୁହେ ଦାତ୍ରେଽନପସ୍ଫୁରନ୍
ଯିଏ ଏଭଳି ଜାଣିଛି, ସେ ବଶାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ଦାତାକୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଅବିଫଳ।
ତିସ୍ରୋ ଜିହ୍ଵା ଵରୁଣସ୍ଯାନ୍ତର୍ଦୀଦ୍ଯତ୍ଯାସନି । ତାସାଂ ଯା ମଧ୍ଯେ ରାଜତି ସା ଵଶା ଦୁଷ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହା
ଭାରୁଣଙ୍କର ତିନିଟି ଜିହ୍ବା ଭିତରେ ଜ୍ୱଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଟି ମଧ୍ୟରେ ରାଜ କରେ, ସେ 'ବଶା', ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅତି କଷ୍ଟ।
ଚତୁର୍ଧା ରେତୋ ଅଭଵଦ୍ଵଶାଯାଃ । ଆପସ୍ତୁରୀଯମମୃତଂ ତୁରୀଯଂ ଯଜ୍ଞସ୍ତୁରୀଯଂ ପଶଵସ୍ତୁରୀଯମ୍
ବଶାର ବୀଜ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା: ଜଳ, ଚତୁର୍ଥ ଅମୃତ, ଚତୁର୍ଥ ଯଜ୍ଞ, ଚତୁର୍ଥ ପଶୁ।
ଵଶା ଦ୍ଯୌର୍ଵଶା ପୃଥିଵୀ ଵଶା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଵଶାଯା ଦୁଗ୍ଧମପିବନ୍ତ୍ସାଧ୍ଯା ଵସଵଶ୍ଚ ଯେ
ବଶା ଦିବ, ବଶା ପୃଥିବୀ, ବଶା ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଜାପତି। ସାଧ୍ୟ ଓ ବସୁମାନେ ବଶାର ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ।
ଵଶାଯା ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତ୍ଵା ସାଧ୍ଯା ଵସଵଶ୍ଚ ଯେ । ତେ ଵୈ ବ୍ରଧ୍ନସ୍ଯ ଵିଷ୍ଟପି ପଯୋ ଅସ୍ଯା ଉପାସତେ
ବଶାର ଦୁଧ ପିଇ ଥିବା ସାଧ୍ୟ ଓ ବସୁମାନେ ବ୍ରଧ୍ନାଙ୍କ ଗୃହର ଦୁଧକୁ ପୂଜନ୍ତି।
ସୋମମେନାମେକେ ଦୁହ୍ରେ ଘୃତମେକ ଉପାସତେ । ଯ ଏଵଂ ଵିଦୁଷେ ଵଶାଂ ଦଦୁସ୍ତେ ଗତାସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଦିଵଃ
କେହି ବଶାରୁ ସୋମ ଦୁହନ୍ତି, କେହି ଘୃତକୁ ପୂଜନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବଶାକୁ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଵଶାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାଂଲ୍ଲୋକାନ୍ତ୍ସମଶ୍ନୁତେ । ଋତଂ ହ୍ଯସ୍ଯାମାର୍ପିତମପି ବ୍ରହ୍ମାଥୋ ତପଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଶାକୁ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କରେ ନିଷ୍ଠା ରହିଛି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଵଶାଂ ଦେଵା ଉପ ଜୀଵନ୍ତି ଵଶାଂ ମନୁଷ୍ଯା ଉତ । ଵଶେଦଂ ସର୍ଵମଭଵଦ୍ଯାଵତ୍ସୂର୍ଯୋ ଵିପଶ୍ଯତି
ଦେବତାମାନେ ବଶା ଉପରେ ଜୀବନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଏହି ବଶା ହେଲା।
ଅଗ୍ନେ ଜାଯସ୍ଵାଦିତିର୍ନାଥିତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମୌଦନଂ ପଚତି ପୁତ୍ରକାମା । ସପ୍ତଋଷଯୋ ଭୂତକୃତସ୍ତେ ତ୍ଵା ମନ୍ଥନ୍ତୁ ପ୍ରଜଯା ସହେହ
ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନିଅ। ଅଦିତି ତୁମର ରକ୍ଷକ। ସେ ପୁତ୍ର ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଉଦନ ପାକୁଛି। ସପ୍ତ ଋଷି, ଭୂତ ଉତ୍ପାଦକ, ଏଠାରେ ପ୍ରଜା ସହିତ ତୁମକୁ ମଥନ କରନ୍ତି।