ସ୍କମ୍ଭେ ଲୋକାଃ ସ୍କମ୍ଭେ ତପଃ ସ୍କମ୍ଭେଽଧ୍ଯୃତମାହିତମ୍ । ସ୍କମ୍ଭ ତ୍ଵା ଵେଦ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମିନ୍ଦ୍ରେ ସର୍ଵଂ ସମାହିତମ୍
ସ୍କମ୍ଭରେ ଲୋକଗୁଡିକ, ସ୍କମ୍ଭରେ ତପ, ସ୍କମ୍ଭରେ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ସ୍କମ୍ଭ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିଛି — ତୁମ ମଧ୍ୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସବୁ କିଛି ଏକାଠି ହୋଇଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରେ ଲୋକା ଇନ୍ଦ୍ରେ ତପ ଇନ୍ଦ୍ରେଽଧ୍ଯୃତମାହିତମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଂ ତ୍ଵା ଵେଦ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସ୍କମ୍ଭେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରରେ ଲୋକଗୁଡିକ, ଇନ୍ଦ୍ରରେ ତପ, ଇନ୍ଦ୍ରରେ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଇନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିଛି — ସ୍କମ୍ଭରେ ସବୁ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି।
{୨୪} ନାମ ନାମ୍ନା ଜୋହଵୀତି ପୁରା ସୂର୍ଯାତ୍ପୁରୋଷସଃ । ଯଦଜଃ ପ୍ରଥମଂ ସଂବଭୂଵ ସ ହ ତତ୍ସ୍ଵରାଜ୍ଯମିଯାଯ ଯସ୍ମାନ୍ ନାନ୍ଯତ୍ପରମସ୍ତି ଭୂତମ୍
ସେ ପୂର୍ବରୁ ନାମକୁ ନାମରେ ଡାକିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାତରୁ; ଯେତେବେଳେ ଅଜ ଆଦି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ସ୍ୱରାଜ୍ୟ ଲାଗିଥିଲେ, ଯାହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, କିଛି ଭୁତ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ଭୂମିଃ ପ୍ରମାନ୍ତରିକ୍ଷମୁତୋଦରମ୍ । ଦିଵଂ ଯଶ୍ଚକ୍ରେ ମୂର୍ଧାନଂ ତସ୍ମୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ
ଯାହାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ, ବିଶାଳ ମଧ୍ୟାକାଶ ଓ ଗର୍ଭ ମିଳିଛି, ଯେଉଁଠି ଆକାଶ ମୁଣ୍ଡ ଭାବରେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି — ସେଇ ଜେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଯସ୍ଯ ସୂର୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାଶ୍ଚ ପୁନର୍ଣଵଃ । ଅଗ୍ନିଂ ଯଶ୍ଚକ୍ର ଆସ୍ଯଂ ତସ୍ମୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ
ଯାହାର ଆଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦା ନୂତନ ହୁଏ, ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମୁଖ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଯସ୍ଯ ଵାତଃ ପ୍ରାଣାପାନୌ ଚକ୍ଷୁରଙ୍ଗିରସୋଽଭଵନ୍ । ଦିଶୋ ଯଶ୍ଚକ୍ରେ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀସ୍ତସ୍ମୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ
ଯାହାର ଶ୍ୱାସ ବାୟୁ, ଯାହାର ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଅଙ୍ଗିରସ, ଯିଏ ଦିଗକୁ ନିଜ ଜ୍ଞାନ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ସ୍କମ୍ଭୋ ଦାଧାର ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀ ଉଭେ ଇମେ ସ୍କମ୍ଭୋ ଦାଧାରୋର୍ଵନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ । ସ୍କମ୍ଭୋ ଦାଧାର ପ୍ରଦିଶଃ ଷଡୁର୍ଵୀଃ ସ୍କମ୍ଭ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଭୁଵନମା ଵିଵେଶ
ସ୍କମ୍ଭ ଦିନି ଦିଆଁ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସ୍କମ୍ଭ ବିଶାଳ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସ୍କମ୍ଭ ଛଅ ଦିଗକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସ୍କମ୍ଭ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।
ଯଃ ଶ୍ରମାତ୍ତପସୋ ଜାତୋ ଲୋକାନ୍ତ୍ସର୍ଵାନ୍ତ୍ସମାନଶେ । ସୋମଂ ଯଶ୍ଚକ୍ରେ କେଵଲଂ ତସ୍ମୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ
ଯିଏ କ୍ଳେଶ ଓ ତପସ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସମାନ, ଯିଏ କେବଳ ସୋମକୁ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
କଥଂ ଵାତୋ ନେଲଯତି କଥଂ ନ ରମତେ ମନଃ । କିମାପଃ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରେପ୍ସନ୍ତୀର୍ନେଲଯନ୍ତି କଦା ଚନ
ବାୟୁ କିପରି ଏକାଠି ହୁଏନାହିଁ? ମନ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେନାହିଁ? ପାଣି କିପାଇଁ ସତ୍ୟକୁ ଚାହିଁ ଏକାଠି ହୁଏନାହିଁ?
ମହଦ୍ଯକ୍ଷଂ ଭୁଵନସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତପସି କ୍ରାନ୍ତଂ ସଲିଲସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେ । ତସ୍ମିନ୍ ଛ୍ରଯନ୍ତେ ଯ ଉ କେ ଚ ଦେଵା ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ସ୍କନ୍ଧଃ ପରିତ ଇଵ ଶାଖାଃ
ବିଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହା ପ୍ରଭୁ, ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ, ପାଣିର ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି; ସେଉଁପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବୃକ୍ଷର ତଣ୍ଡ ଚାରିପାଖରେ ଶାଖା ଭଳି ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମୈ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ଵାଚା ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା । ଯସ୍ମୈ ଦେଵାଃ ସଦା ବଲିଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଵିମିତେଽମିତଂ ସ୍କମ୍ଭଂ ତଂ ବ୍ରୂହି କତମଃ ସ୍ଵିଦେଵ ସଃ
ଯାହାକୁ ହାତ, ପା, କଥା, କାନ ଓ ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ସଦା ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇଥାନ୍ତି—ସେ ମାପିଥିବା ଏବଂ ଅମାପ୍ୟ ସ୍କମ୍ଭ କିଏ, କେଉଁ ଦେବତା ସେ?
ଅପ ତସ୍ଯ ହତଂ ତମୋ ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତଃ ସ ପାପ୍ମନା । ସର୍ଵାଣି ତସ୍ମିନ୍ ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଯାନି ତ୍ରୀଣି ପ୍ରଜାପତୌ
ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୁଏ, ଦୁଷ୍ଟତାରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଆଲୋକ, ତିନିଟି, ପ୍ରଜାପତିରେ ଅଛି।
ଯୋ ଵେତସଂ ହିରଣ୍ଯଯଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ସଲିଲେ ଵେଦ । ସ ଵୈ ଗୁହ୍ଯଃ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଯିଏ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡିଥିବା ସୁନାର କଣ୍ଡକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗୁପ୍ତ ପ୍ରଜାପତି।
ତନ୍ତ୍ରମେକେ ଯୁଵତୀ ଵିରୂପେ ଅଭ୍ଯାକ୍ରାମଂ ଵଯତଃ ଷଣ୍ମଯୂଖମ୍ । ପ୍ରାନ୍ଯା ତନ୍ତୂଂସ୍ତିରତେ ଧତ୍ତେ ଅନ୍ଯା ନାପ ଵୃଞ୍ଜାତେ ନ ଗମାତୋ ଅନ୍ତମ୍
କିଛି ଜଣେ ତନ୍ତୁ ବୁନୁଛନ୍ତି, ଦୁଇ ଯୁବତୀ ଆସି ଛଅ କିରଣ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି; ଏକ ତନ୍ତୁକୁ ଆଗକୁ ଟାଣି ଲଗାଇ ଦେଇଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ତାହାକୁ ନ ହଟାଇ, ତାହାର ଶେଷକୁ ନ ପହଞ୍ଚି।
ତଯୋରହଂ ପରିନୃତ୍ଯନ୍ତ୍ଯୋରିଵ ନ ଵି ଜାନାମି ଯତରା ପରସ୍ତାତ୍। ପୁମାନ୍ ଏନଦ୍ଵଯତ୍ଯୁଦ୍ଗୃଣନ୍ତି ପୁମାନ୍ ଏନଦ୍ଵି ଜଭାରାଧି ନାକେ
ସେ ଦୁଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ କେଉଁଟି ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ଉପରେ ନେଇ ରଖେ।
ଇମେ ମଯୂଖା ଉପ ତସ୍ତଭୁର୍ଦିଵଂ ସାମାନି ଚକ୍ରୁସ୍ତସରାଣି ଵାତଵେ
ଏହି କିରଣଗୁଡିକ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମଗ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ସବୁ ବାୟୁ ପାଇଁ।
10.8 ଯୋ ଭୂତଂ ଚ ଭଵ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଂ ଯଶ୍ଚାଧିତିଷ୍ଠତି । ସ୍ଵର୍ଯସ୍ଯ ଚ କେଵଲଂ ତସ୍ମୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ
ଯିଏ ଯାହା ଥିଲା ଓ ଯାହା ହେବ, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ଏକା ଶ୍ୱର୍ଗର ମାଲିକ, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
ସ୍କମ୍ଭେନେମେ ଵିଷ୍ଟଭିତେ ଦ୍ଯୌଶ୍ଚ ଭୂମିଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠତଃ । ସ୍କମ୍ଭ ଇଦଂ ସର୍ଵମାତ୍ମନ୍ଵଦ୍ଯତ୍ପ୍ରାଣନ୍ ନିମିଷଚ୍ଚ ଯତ୍
ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଁ ଓ ପୃଥିବୀ ଏଠି ଅଟୁଟ ଅଛି; ସ୍କମ୍ଭ ଏହି ସମସ୍ତ, ଯାହା ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ଚକ୍ଷୁ ମିଛି, ଚଳିଛି।
ତିସ୍ରୋ ହ ପ୍ରଜା ଅତ୍ଯାଯମାଯନ୍ ନ୍ଯନ୍ଯା ଅର୍କମଭିତୋଽଵିଶନ୍ତ । ବୃହନ୍ ହ ତସ୍ଥୌ ରଜସୋ ଵିମାନୋ ହରିତୋ ହରିଣୀରା ଵିଵେଶ
ତିନି ପ୍ରଜା ଆଗକୁ ବଢିଗଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସବୁ ପାଖରୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ବିଶାଳ ଏକଟି ରାଜସର ମାପରେ ଦଢି ରହିଲେ, ସୁନା ମାଦିନୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦ୍ଵାଦଶ ପ୍ରଧଯଶ୍ଚକ୍ରମେକଂ ତ୍ରୀଣି ନଭ୍ଯାନି କ ଉ ତଚ୍ଚିକେତ । ତତ୍ରାହତାସ୍ତ୍ରୀଣି ଶତାନି ଶଙ୍କଵଃ ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଖୀଲା ଅଵିଚାଚଲା ଯେ
ବାରୋଟି କିଳ, ଏକଟି ଚକ, ତିନିଟି କେନ୍ଦ୍ର—ଏହାକୁ କିଏ ବୁଝିପାରିବ? ସେଠି ତିନି ଶତ ଷାଠି କିଳ ଲଗାଯାଇଛି, ଷାଠିଟି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଇଦଂ ସଵିତର୍ଵି ଜାନୀହି ଷଡ୍ଯମା ଏକ ଏକଜଃ । ତସ୍ମିନ୍ ହାପିତ୍ଵମିଚ୍ଛନ୍ତେ ଯ ଏଷାମେକ ଏକଜଃ
ଏହାକୁ ଜାଣ, ହେ ସବିତା: ଛଅଟି ଏକାଠି ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏକଟି ଏକା ଜନ୍ମ; ସେଉଁଠି ସେମାନେ ବିଶ୍ରାମ ଚାହନ୍ତି, ଯିଏ ସେମାନଙ୍କର ଏକା ଜନ୍ମ।
ଆଵିଃ ସନ୍ ନିହିତଂ ଗୁହା ଜରନ୍ ନାମ ମହତ୍ପଦମ୍ । ତତ୍ରେଦଂ ସର୍ଵମାର୍ପିତମେଜତ୍ପ୍ରାଣତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଅଛି, ପୁରୁଣା ଏବଂ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ; ସେଠି ଏହି ସମସ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ, ଚଳିଛି, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ଏବଂ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଏକଚକ୍ରଂ ଵର୍ତତ ଏକନେମି ସହସ୍ରାକ୍ଷରଂ ପ୍ର ପୁରୋ ନି ପଶ୍ଚା । ଅର୍ଧେନ ଵିଶ୍ଵଂ ଭୁଵନଂ ଜଜାନ ଯଦସ୍ଯାର୍ଧଂ କ୍ଵ ତଦ୍ବଭୂଵ
ଏକଟି ଚକ୍ର ଏକଟି ନେମି ସହିତ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି, ହଜାରଟି କାଣ୍ଡି ଥିଲା, ସେ ଆଗକୁ ଓ ପଛକୁ ଚଳିଛି । ଏହାର ଅର୍ଧ ଭାଗରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା — ଏହାର ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧ କେଉଁଠି ଗଲା ?
ପଞ୍ଚଵାହୀ ଵହତ୍ଯଗ୍ରମେଷାଂ ପ୍ରଷ୍ଟଯୋ ଯୁକ୍ତା ଅନୁସଂଵହନ୍ତି । ଅଯାତମସ୍ଯ ଦଦୃଶେ ନ ଯାତଂ ପରଂ ନେଦୀଯୋଽଵରଂ ଦଵୀଯଃ
ପାଞ୍ଚଟି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯାନ ଆଗକୁ ଚଳିଛି; ଯୋକ୍ ଲଗାଯାଇଛି, ଏକ ପରେ ଏକ ଅନୁସରଣ କରୁଛି । ଏହାର ଯାତ୍ରା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, କେଉଁଠି ଗଲା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନି, ଏକଟି ନିକଟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଟି ଦୂର ନୁହେଁ ।
ତିର୍ଯଗ୍ବିଲଶ୍ଚମସ ଊର୍ଧ୍ଵବୁଧ୍ନସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଯଶୋ ନିହିତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପମ୍ । ତଦାସତ ଋଷଯଃ ସପ୍ତ ସାକଂ ଯେ ଅସ୍ଯ ଗୋପା ମହତୋ ବଭୂଵୁଃ
କମ୍ଚା ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ରୂପରେ ରହିଛି, ତାହାର ତଳ ଉପରକୁ ଉଠିଛି; ଏହି କମ୍ଚାରେ ବହୁ ରୂପର ମହିମା ରଖାଯାଇଛି । ସେଠାରେ ସାତ ଋଷି ଏକସାଥି ଉପବେଶ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ବଡ଼ତ୍ୱର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ।
ଯା ପୁରସ୍ତାଦ୍ଯୁଜ୍ଯତେ ଯା ଚ ପଶ୍ଚାଦ୍ଯା ଵିଶ୍ଵତୋ ଯୁଜ୍ଯତେ ଯା ଚ ସର୍ଵତଃ । ଯଯା ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରାଙ୍ତାଯତେ ତାଂ ତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛାମି କତମା ସର୍ଚାମ୍
ଯାହା ପ୍ରମୁଖ ଭାଗରେ ଯୋକ୍ ହୋଇଛି, ଯାହା ପଛରେ ଯୋକ୍ ହୋଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଯୋକ୍ ହୋଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଯୋକ୍ ହୋଇଛି — ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ — ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକ ?
{୨୬} ଯଦେଜତି ପତତି ଯଚ୍ଚ ତିଷ୍ଠତି ପ୍ରାଣଦପ୍ରାଣନ୍ ନିମିଷଚ୍ଚ ଯଦ୍ଭୁଵତ୍। ତଦ୍ଦାଧାର ପୃଥିଵୀଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ତତ୍ସଂଭୂଯ ଭଵତ୍ଯେକମେଵ
ଯାହା ଚଳିଥାଏ, ଉଡ଼ିଥାଏ, ରୁହିଥାଏ, ଯାହା ଶ୍ୱାସ ନେଉଥାଏ କିମ୍ବା ନେଉନାହିଁ, ଯାହା ଚକ୍ଷୁ ମିଡ଼ିଥାଏ କିମ୍ବା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ — ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ପୃଥିବୀକୁ ସେ ଧାରଣ କରିଛି; ସମସ୍ତ ଏକତାରେ ଏକ ହୋଇଯାଏ ।
ଅନନ୍ତଂ ଵିତତଂ ପୁରୁତ୍ରାନନ୍ତମନ୍ତଵଚ୍ଚା ସମନ୍ତେ । ତେ ନାକପାଲଶ୍ଚରତି ଵିଚିନ୍ଵନ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଭୂତମୁତ ଭଵ୍ଯମସ୍ଯ
ଅନନ୍ତ, ବହୁ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ, ଅନନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୀମିତ; ସେ ଦିବ୍ୟ ରକ୍ଷକ ଚାଲିଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ଏହି ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଥିବା ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।
ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚରତି ଗର୍ଭେ ଅନ୍ତରଦୃଶ୍ଯମାନୋ ବହୁଧା ଵି ଜାଯତେ । ଅର୍ଧେନ ଵିଶ୍ଵଂ ଭୁଵନଂ ଜଜାନ ଯଦସ୍ଯାର୍ଧଂ କତମଃ ସ କେତୁଃ
ପ୍ରଜାପତି ଗର୍ଭରେ ଚଳିଯାଏ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ବହୁ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ତାଙ୍କ ଅର୍ଧ ଭାଗରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା — ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧ କେଉଁ ଚିହ୍ନ ?
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଭରନ୍ତମୁଦକଂ କୁମ୍ଭେନେଵୋଦହାର୍ଯମ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵେ ଚକ୍ଷୁଷା ନ ସର୍ଵେ ମନସା ଵିଦୁଃ
ସେ ଜଳକୁ ଉପରକୁ ବହନ କରେ, ଏକ କୁମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଇଥିବା ପରି; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ମନରେ ଜାଣି ପାରନାହିଁ ।