ମସ୍ତିଷ୍କମସ୍ଯ ଯତମୋ ଲଲାଟଂ କକାଟିକାଂ ପ୍ରଥମୋ ଯଃ କପାଲମ୍ । ଚିତ୍ଵା ଚିତ୍ଯଂ ହନ୍ଵୋଃ ପୂରୁଷସ୍ଯ ଦିଵଂ ରୁରୋହ କତମଃ ସ ଦେଵଃ
କିଏ ତାଙ୍କର ମସ୍ତିଷ୍କ, କପାଳ, ଲଳାଟ ଓ ପ୍ରଥମ କପାଳ ଅଂଶ ତିଆରି କଲେ? ମଣିଷର ଚବାଡ଼ି ତିଆରି କରି, କେଉଁ ଦେବତା ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲେ?
ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯାଣି ବହୁଲା ସ୍ଵପ୍ନଂ ସଂବାଧତନ୍ଦ୍ର୍ଯଃ । ଆନନ୍ଦାନ୍ ଉଗ୍ରୋ ନନ୍ଦାଂଶ୍ଚ କସ୍ମାଦ୍ଵହତି ପୂରୁଷଃ
ପ୍ରେମ ଓ ଅପ୍ରେମ, ଅନେକ ସ୍ୱପ୍ନ, ଭିଡ଼ ଘୁମ୍ ଓ କ୍ଲାନ୍ତି—ମଣିଷ କାହିଁକି ଏତେ ତୀବ୍ର ଆନନ୍ଦ ଓ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ?
ଆର୍ତିରଵର୍ତିର୍ନିର୍ଋତିଃ କୁତୋ ନୁ ପୁରୁଷେଽମତିଃ । ରାଦ୍ଧିଃ ସମୃଦ୍ଧିରଵ୍ଯୃଦ୍ଧିର୍ମତିରୁଦିତଯଃ କୁତଃ
ବେଦନା ଓ ନିବାରଣ, ନାଶ ଓ ମୂଢ଼ତା କେଉଁଠୁ ମଣିଷ ଭିତରେ ଆସେ? ସଫଳତା, ସମୃଦ୍ଧି, ଅବନତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ କନ୍ଦା କେଉଁଠୁ ଆସେ?
{୪} କୋ ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆପୋ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ଵିଷୂଵୃତଃ ପୁରୂଵୃତଃ ସିନ୍ଧୁସୃତ୍ଯାଯ ଜାତାଃ । ତୀଵ୍ରା ଅରୁଣା ଲୋହିନୀସ୍ତାମ୍ରଧୂମ୍ରା ଊର୍ଧ୍ଵା ଅଵାଚୀଃ ପୁରୁଷେ ତିରଶ୍ଚୀଃ
କିଏ ତାଙ୍କର ଭିତରେ ଜଳକୁ ରଖିଲେ, ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଢାକା, ଅନେକ ଧାରାରେ ବହୁଛି, ନଦୀ ପରି ଚାଲିଛି? ତୀବ୍ର, ରକ୍ତିମ, ଲାଲ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଧୂମ୍ର, ଉପରକୁ, ତଳକୁ ଓ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିବା ଏହି ଜଳକୁ କିଏ ତିଆରି କଲେ?
କୋ ଅସ୍ମିନ୍ ରୂପମଦଧାତ୍କୋ ମହ୍ମାନଂ ଚ ନାମ ଚ । ଗାତୁଂ କୋ ଅସ୍ମିନ୍ କଃ କେତୁଂ କଶ୍ଚରିତ୍ରାନି ପୂରୁଷେ
କିଏ ତାଙ୍କୁ ରୂପ ଦେଲେ, କିଏ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ନାମ ଦେଲେ? କିଏ ତାଙ୍କର ଗତି, ଚିହ୍ନ ଓ ଚରିତ୍ର ରଖିଲେ?
କୋ ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାଣମଵଯତ୍କୋ ଅପାନଂ ଵ୍ଯାନମୁ । ସମାନମସ୍ମିନ୍ କୋ ଦେଵୋଽଧି ଶିଶ୍ରାଯ ପୂରୁଷେ
କିଏ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ରଖିଲେ, କିଏ ବାହାରୁ ଓ ଭିତରୁ ବହୁଥିବା ବାୟୁକୁ ଦେଲେ? କେଉଁ ଦେବତା ତାଙ୍କର ଭିତରେ ସମତୁଳନ ବାୟୁ ରଖିଲେ?
କୋ ଅସ୍ମିନ୍ ଯଜ୍ଞମଦଧାଦେକୋ ଦେଵୋଽଧି ପୂରୁଷେ । କୋ ଅସ୍ମିନ୍ତ୍ସତ୍ଯଂ କୋଽନୃତଂ କୁତୋ ମୃତ୍ଯୁଃ କୁତୋଽମୃତମ୍
କିଏ ତାଙ୍କର ଭିତରେ ଯଜ୍ଞକୁ ରଖିଲେ, କେଉଁ ଦେବତା ମଣିଷରେ ବସିଛନ୍ତି? ସତ୍ୟ କ'ଣ, ମିଥ୍ୟା କ'ଣ, ମୃତ୍ୟୁ କେଉଁଠୁ, ଅମୃତତ୍ୱ କେଉଁଠୁ?
କୋ ଅସ୍ମୈ ଵାସଃ ପର୍ଯଦଧାତ୍କୋ ଅସ୍ଯାଯୁରକଲ୍ପଯତ୍। ବଲଂ କୋ ଅସ୍ମୈ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍କୋ ଅସ୍ଯାକଲ୍ପଯଜ୍ଜଵମ୍
କିଏ ତାଙ୍କୁ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧାଇଲେ, କିଏ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୱରିତ ଗତି ଦେଲେ?
କେନାପୋ ଅନ୍ଵତନୁତ କେନାହରକରୋଦ୍ରୁଚେ । ଉଷସଂ କେନାନ୍ଵୈନ୍ଦ୍ଧ କେନ ସାଯଂଭଵଂ ଦଦେ
କିଏ ଜଳକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ, କିଏ ପ୍ରଭାତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲେ? କିଏ ସକାଳକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ, କିଏ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଦେଲେ?
କୋ ଅସ୍ମିନ୍ ରେତୋ ନ୍ଯଦଧାତ୍ତନ୍ତୁରା ତାଯତାମିତି । ମେଧାଂ କୋ ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଧ୍ଯୌହତ୍କୋ ବାଣଂ କୋ ନୃତୋ ଦଧୌ
କିଏ ତାଙ୍କର ଭିତରେ ବୀଜ ରଖି, 'ତାନ୍ତୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉ' କହିଲେ? କିଏ ତାଙ୍କର ଭିତରେ ବୁଦ୍ଧି ଭରିଲେ, କିଏ ତୀର ଓ ନୃତ୍ୟକୁ ରଖିଲେ?
କେନେମାଂ ଭୂମିମୌର୍ଣୋତ୍କେନ ପର୍ଯଭଵଦ୍ଦିଵମ୍ । କେନାଭି ମହ୍ନା ପର୍ଵତାନ୍ କେନ କର୍ମାଣି ପୁରୁଷଃ
କିଏ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କଲେ, କିଏ ଆକାଶକୁ ଘେରିଲେ? କାହାର ମହିମାରେ ପାହାଡ଼ ଅଛି, କିଏ ମଣିଷର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି?
କେନ ପର୍ଜନ୍ଯମନ୍ଵେତି କେନ ସୋମଂ ଵିଚକ୍ଷଣମ୍ । କେନ ଯଜ୍ଞଂ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଚ କେନାସ୍ମିନ୍ ନିହିତଂ ମନଃ
କିଏ ମେଘକୁ ଚଳାଇଥାଏ, କିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ସୋମକୁ ଜଣାଇଥାଏ? କିଏ ଯଜ୍ଞ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଦେଇଛି, କିଏ ମଣିଷର ଭିତରେ ମନକୁ ରଖିଛି?
କେନ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯମାପ୍ନୋତି କେନେମଂ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍ । କେନେମମଗ୍ନିଂ ପୂରୁଷଃ କେନ ସଂଵତ୍ସରଂ ମମେ
କିଏ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, କିଏ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ? କିଏ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପାଏ, କିଏ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷକୁ ମାପେ?
{୫} ବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯମାପ୍ନୋତି ବ୍ରହ୍ମେମଂ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍ । ବ୍ରହ୍ମେମମଗ୍ନିଂ ପୂରୁଷୋ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଵତ୍ସରଂ ମମେ
ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପାଏ, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷକୁ ମାପେ।
କେନ ଦେଵାମନୁ କ୍ଷିଯତି କେନ ଦୈଵଜନୀର୍ଵିଶଃ । କେନେଦମନ୍ଯନ୍ ନକ୍ଷତ୍ରଂ କେନ ସତ୍କ୍ଷତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି? କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନ୍ୟ ଜନମାନେ ଅଛନ୍ତି? କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି? କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ?
ବ୍ରହ୍ମ ଦେଵାମନୁ କ୍ଷିଯତି ବ୍ରହ୍ମ ଦୈଵଜନୀର୍ଵିଶଃ । ବ୍ରହ୍ମେଦମନ୍ଯନ୍ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍କ୍ଷତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନ୍ୟ ଜନମାନେ ଅଛନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
କେନେଯଂ ଭୂମିର୍ଵିହିତା କେନ ଦ୍ଯୌରୁତ୍ତରା ହିତା । କେନେଦମୂର୍ଧ୍ଵଂ ତିର୍ଯକ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଵ୍ଯଚୋ ହିତମ୍
କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି? କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପର ଆକାଶ ରହିଛି? କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପର ଓ ଚାରିପାଖ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି?
ବ୍ରହ୍ମଣା ଭୂମିର୍ଵିହିତା ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ଯୌରୁତ୍ତରା ହିତା । ବ୍ରହ୍ମେଦମୂର୍ଧ୍ଵଂ ତିର୍ଯକ୍ଚାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଵ୍ଯଚୋ ହିତମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଉପର ଆକାଶ ରହିଛି, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପର ଓ ଚାରିପାଖ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି।
ମୂର୍ଧାନମସ୍ଯ ସଂସୀଵ୍ଯାଥର୍ଵା ହୃଦଯଂ ଚ ଯତ୍। ମସ୍ତିଷ୍କାଦୂର୍ଧ୍ଵଃ ପ୍ରୈରଯତ୍ପଵମାନୋଽଧି ଶୀର୍ଷତଃ
ଅଥର୍ବା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ହୃଦୟକୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ; ମସ୍ତିଷ୍କ ଉପରୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।
ତଦ୍ଵା ଅଥର୍ଵଣଃ ଶିରୋ ଦେଵକୋଶଃ ସମୁବ୍ଜିତଃ । ତତ୍ପ୍ରାଣୋ ଅଭି ରକ୍ଷତି ଶିରୋ ଅନ୍ନମଥୋ ମନଃ
ଏହି ଅଥର୍ବାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ଦେବତାଙ୍କର ଧନର ଭଣ୍ଡାର, ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି; ପ୍ରାଣ ଏହି ମୁଣ୍ଡକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ମନ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୁଣ୍ଡକୁ ସହାୟତା କରେ।
ଊର୍ଧ୍ଵୋ ନୁ ସୃଷ୍ଟା୩ ତିର୍ଯଙ୍ନୁ ସୃଷ୍ଟା୩ ସର୍ଵା ଦିଶଃ ପୁରୁଷ ଆ ବଭୂଵା୩ । ପୁରଂ ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵେଦ ଯସ୍ଯାଃ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ
ସେ ଉପରକୁ, ଚାରିପାଖ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନଗରକୁ ଜାଣେ, ସେହି ତାଙ୍କର ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯୋ ଵୈ ତାଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵେଦାମୃତେନାଵୃତାଂ ପୁରମ୍ । ତସ୍ମୈ ବ୍ରହ୍ମ ଚ ବ୍ରାହ୍ମାଶ୍ଚ ଚକ୍ଷୁଃ ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରଜାଂ ଦଦୁଃ
ଯିଏ ଅମୃତରେ ଢାକା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସେହି ନଗରକୁ ଜାଣେ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଣ ଓ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥିଲେ।
ନ ଵୈ ତଂ ଚକ୍ଷୁର୍ଜହାତି ନ ପ୍ରାଣୋ ଜରସଃ ପୁରା । ପୁରଂ ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵେଦ ଯସ୍ଯାଃ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନଗରକୁ ଜାଣେ, ଯାହାର ପୁରୁଷ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ, ବୟସ୍ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ବା ପ୍ରାଣ କେବେ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଷ୍ଟାଚକ୍ରା ନଵଦ୍ଵାରା ଦେଵାନାଂ ପୂରଯୋଧ୍ଯା । ତସ୍ଯାଂ ହିରଣ୍ଯଯଃ କୋଶଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ଜ୍ଯୋତିଷାଵୃତଃ
ଆଠଟି ଚକ୍ର ଓ ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ଦେବତାଙ୍କର ନଗର ରହିବା ପାଇଁ ଅଛି; ସେଠାରେ ସୁନାର ଭଣ୍ଡାର, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଆଲୋକରେ ଢାକା ଅଛି।
ତସ୍ମିନ୍ ହିରଣ୍ଯଯେ କୋଶେ ତ୍ର୍ଯରେ ତ୍ରିପ୍ରତିଷ୍ଠିତେ । ତସ୍ମିନ୍ ଯଦ୍ଯକ୍ଷମାତ୍ମନ୍ଵତ୍ତଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ସେହି ସୁନାର ଭଣ୍ଡାର ଭିତରେ, ତିନିପଟି ଓ ତିନିଟି ଆଧାର ଅଛି; ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଅଛି, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
ପ୍ରଭ୍ରାଜମାନାଂ ହରିଣୀଂ ଯଶସା ସଂପରୀଵୃତାମ୍ । ପୁରଂ ହିରଣ୍ଯଯୀଂ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଵେଶାପରାଜିତାମ୍
ତେଜୋମୟ, ପିତାମ୍ବର, ଯଶସ୍ୱୀ ଏହି ସୁନାର ନଗରକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ କେହି ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅଯଂ ମେ ଵରଣୋ ମଣିଃ ସପତ୍ନକ୍ଷଯଣୋ ଵୃଷା । ତେନା ରଭସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଶତ୍ରୂନ୍ ପ୍ର ମୃଣୀହି ଦୁରସ୍ଯତଃ
ଏହି ମୋର ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ମଣି, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଧର, ଦୁଷ୍ମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କର।
ପ୍ରୈଣାନ୍ ଛୃଣୀହି ପ୍ର ମୃଣା ରଭସ୍ଵ ମଣିସ୍ତେ ଅସ୍ତୁ ପୁରଏତା ପୁରସ୍ତାତ୍। ଅଵାରଯନ୍ତ ଵରଣେନ ଦେଵା ଅଭ୍ଯାଚାରମସୁରାଣାଂ ଶ୍ଵଃଶ୍ଵଃ
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ କାଟିଦିଅ, ଦଳନ କର, ଧର; ଏହି ମଣି ତୁମର ଆଗରେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁ। ଏହି ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଆକ୍ରମଣକୁ ରୋକିଥିଲେ।
ଅଯଂ ମଣିର୍ଵରଣୋ ଵିଶ୍ଵଭେଷଜଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ହରିତୋ ହିରଣ୍ଯଯଃ । ସ ତେ ଶତ୍ରୂନ୍ ଅଧରାନ୍ ପାଦଯାତି ପୂର୍ଵସ୍ତାନ୍ ଦଭ୍ନୁହି ଯେ ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଷନ୍ତି
ଏହି ରକ୍ଷା ମଣି ସମସ୍ତ ରୋଗର ଔଷଧ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହରିତ ଓ ସୁନାର ରଙ୍ଗର; ଏହା ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ତଳକୁ ପକାଇଦେବ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି ସେମାନେକୁ ଦଳନ କର।
ଅଯଂ ତେ କୃତ୍ଯାଂ ଵିତତାଂ ପୌରୁଷେଯାଦଯଂ ଭଯାତ୍। ଅଯଂ ତ୍ଵା ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ପାପାଦ୍ଵରଣୋ ଵାରଯିଷ୍ଯତେ
ଏହି ତୁମ ଉପରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ରୋକିଦେବ, ଏହି ଭୟକୁ ଦୂର କରିଦେବ; ଏହି ରକ୍ଷା ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରିବ।