ଦ୍ଵା ସୁପର୍ଣା ସଯୁଜା ସଖାଯା ସମାନଂ ଵୃକ୍ଷଂ ପରି ଷସ୍ଵଜାତେ । ତଯୋରନ୍ଯଃ ପିପ୍ପଲଂ ସ୍ଵାଦ୍ଵତ୍ତ୍ଯନଶ୍ନନ୍ନ୍ ଅନ୍ଯୋ ଅଭି ଚାକଶୀତି
ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ଏକାଠି ମିତ୍ର, ଏକ ଗଛକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମିଠା ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଟି ଖାଏନାହିଁ, କେବଳ ଦେଖିଥାଏ ।
ଯସ୍ମିନ୍ ଵୃକ୍ଷେ ମଧ୍ଵଦଃ ସୁପର୍ଣା ନିଵିଶନ୍ତେ ସୁଵତେ ଚାଧି ଵିଶ୍ଵେ । ତସ୍ଯ ଯଦାହୁଃ ପିପ୍ପଲଂ ସ୍ଵାଦ୍ଵଗ୍ରେ ତନ୍ ନୋନ୍ ନଶଦ୍ଯଃ ପିତରଂ ନ ଵେଦ
ଯେଉଁ ଗଛରେ ମଧୁ ଦେଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି । ଯାହାକୁ ସେମାନେ ମିଠା ଫଳ କୁହନ୍ତି, ସେଠି ତାହା ନଷ୍ଟ ହେଉ ନାହିଁ; ସେ ତାଙ୍କର ପିତାକୁ ଜାଣେନାହିଁ ।
ଯତ୍ରା ସୁପର୍ଣା ଅମୃତସ୍ଯ ଭକ୍ଷମନିମେଷଂ ଵିଦଥାଭିସ୍ଵରନ୍ତି । ଏନା ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପାଃ ସ ମା ଧୀରଃ ପାକମତ୍ରା ଵିଵେଶ
ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅମୃତ ଗାନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ମିଳିତ ନୟନରେ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଧୀର ଏଠି ଫଳର ପକ୍କା ଅଂଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ।
ଯଦ୍ଗାଯତ୍ରେ ଅଧି ଗାଯତ୍ରମାହିତଂ ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭଂ ଵା ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭାନ୍ ନିରତକ୍ଷତ । ଯଦ୍ଵା ଜଗଜ୍ଜଗତ୍ଯାହିତଂ ପଦଂ ଯ ଇତ୍ତଦ୍ଵିଦୁସ୍ତେ ଅମୃତତ୍ଵମାନୁଶୁଃ
ଯାହା କି ଗାୟତ୍ରୀ ଉପରେ ରଖାଯାଇଛି, କିମ୍ବା ଗାୟତ୍ର ଉପରେ, କିମ୍ବା ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଇଛି, କିମ୍ବା ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଉପରେ, କିମ୍ବା ଜଗତୀ ଉପରେ, ଏହି ସବୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ।
ଗାଯତ୍ରେଣ ପ୍ରତି ମିମୀତେ ଅର୍କମର୍କେଣ ସାମ ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭେନ ଵାକମ୍ । ଵାକେନ ଵାକଂ ଦ୍ଵିପଦା ଚତୁଷ୍ପଦାକ୍ଷରେଣ ମିମତେ ସପ୍ତ ଵାଣୀଃ
ଗାୟତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅର୍କକୁ ମାପେ; ଅର୍କ ଦ୍ୱାରା ସାମକୁ; ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରଣକୁ । ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରଣକୁ; ଦୁଇପଦୀ, ଚତୁଷ୍ପଦୀ ଓ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସେ ସପ୍ତ ସ୍ୱରକୁ ମାପେ ।
ଜଗତା ସିନ୍ଧୁଂ ଦିଵ୍ଯସ୍କଭାଯଦ୍ରଥଂତରେ ସୂର୍ଯଂ ପର୍ଯପଶ୍ଯତ୍। ଗାଯତ୍ରସ୍ଯ ସମିଧସ୍ତିସ୍ର ଆହୁସ୍ତତୋ ମହ୍ନା ପ୍ର ରିରିଚେ ମହିତ୍ଵା
ଜଗତୀ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ଧାରଣ କଲେ, ରଥର ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ । ଗାୟତ୍ରର ତିନିଟି ହୋମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ମହାନତାରୁ ଏହାର ମହିମା ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା ।
ଉପ ହ୍ଵଯେ ସୁଦୁଘାଂ ଧେନୁମେତାଂ ସୁହସ୍ତୋ ଗୋଧୁଗୁତ ଦୋହଦେନାମ୍ । ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସଵଂ ସଵିତା ସାଵିଷନ୍ ନୋଽଭୀଦ୍ଧୋ ଘର୍ମସ୍ତଦୁ ଷୁ ପ୍ର ଵୋଚତ୍
ମୁଁ ଏହି ଦୁଧରେ ପୁରା ଗାଈକୁ ଡାକୁଛି, ଭଲ ହାତରେ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଦୋହିଆ ତାକୁ ଦୁହେ । ସବିତାମାନେ ଆମକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପହାର ଦେଇଛନ୍ତି; ଉତ୍ତାପିତ ପାତ୍ର ଏହି କଥାକୁ ଆମକୁ କହିଛି ।
ହିଙ୍କୃଣ୍ଵତୀ ଵସୁପତ୍ନୀ ଵସୂନାଂ ଵତ୍ସମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ମନସାଭ୍ଯାଗାତ୍। ଦୁହାମଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ପଯୋ ଅଘ୍ନ୍ଯେଯଂ ସା ଵର୍ଧତାଂ ମହତେ ସୌଭଗାଯ
ହିଁକାର କରୁଥିବା, ଧନର ମାଲିକା, ବଛାକୁ ଚାହିଁ, ମନରେ ଆସିଛି । ଏହି ଅଘ୍ନ୍ୟା ଗାଈକୁ ଆମେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁହିବା; ସେ ବଡ଼ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉ ।
ଗୌରମୀମେଦଭି ଵତ୍ସଂ ମିଷନ୍ତଂ ମୂର୍ଧାନଂ ହିଙ୍ଙକୃଣୋନ୍ ମାତଵା ଉ । ସୃକ୍ଵାଣଂ ଘର୍ମମଭି ଵାଵଶାନା ମିମାତି ମାଯୁଂ ପଯତେ ପଯୋଭିଃ
ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଛାକୁ ଭାବି, ମାଆ ପରି ହିଁକାର କରି, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆସେ । ସେ ଉତ୍ତାପିତ ପାତ୍ରକୁ ଆଶା କରି, ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ମାପେ, ଦୁଧରେ ପୋଷଣ କରେ ।
ଅଯଂ ସ ଶିଙ୍କ୍ତେ ଯେନ ଗୌରଭିଵୃତା ମିମାତି ମଯୁଂ ଧ୍ଵସନାଵଧି ଶ୍ରିତା । ସା ଚିତ୍ତିଭିର୍ନି ହି ଚକାର ମର୍ତ୍ଯାନ୍ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଭଵନ୍ତୀ ପ୍ରତି ଵଵ୍ରିମୌହତ
ଏହି ସେ, ଯାହା ଛିଟାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଘେରାଯାଇ ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ମାପେ, ଧୂଳିର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚେ । ସେ ଚିନ୍ତାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତିଆରି କରିଛି; ହେଲେ ବିଜୁଳି ପରି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି ।
ଅନଚ୍ଛଯେ ତୁରଗାତୁ ଜୀଵମେଜଦ୍ଧ୍ରୁଵଂ ମଧ୍ଯ ଆ ପସ୍ତ୍ଯାନାମ୍ । ଜୀଵୋ ମୃତସ୍ଯ ଚରତି ସ୍ଵଧାଭିରମର୍ତ୍ଯୋ ମର୍ତ୍ଯେନା ସଯୋନିଃ
ଅଢ଼କା ନଥିବା, ତ୍ୱରିତ ଚଳିଥିବା, ଜୀବନ୍ତ, କମ୍ପିତ, ଘରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଜୀବନ୍ତ ମୃତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଧର୍ମରେ ଚଳେ; ଅମର ମରଣଶୀଳ ସହ ଏକ ଗର୍ଭରେ ଅଛି ।
ଵିଧୁଂ ଦଦ୍ରାଣଂ ସଲିଲସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେ ଯୁଵାନଂ ସନ୍ତଂ ପଲିତୋ ଜଗାର । ଦେଵସ୍ଯ ପଶ୍ଯ କାଵ୍ଯଂ ମହିତ୍ଵାଦ୍ଯ ମମାର ସ ହ୍ଯଃ ସମାନ
ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ଜଳର ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯୁବା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଧଳା କେଶ ଭଳି ଜାଗିଉଠେ । ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖ; ଏହାର ମହିମାରେ, ଗତକାଲି ମୃତ, ଆଜି ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଲା ।
ଯ ଈଂ ଚକାର ନ ସୋ ଅସ୍ଯ ଵେଦ ଯ ଈଂ ଦଦର୍ଶ ହିରୁଗିନ୍ ନୁ ତସ୍ମାତ୍। ସ ମାତୁର୍ଯୋନା ପରିଵୀତୋ ଅନ୍ତର୍ବହୁପ୍ରଜା ନିର୍ଋତିରା ଵିଵେଶ
ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ବୋଧହୁଏ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ମାଆର ଗର୍ଭରେ ଘେରାଇ ରହି, ଅନେକ ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ନିରୃତି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
{୨୬} ଅପଶ୍ଯଂ ଗୋପାମନିପଦ୍ଯମାନମା ଚ ପରା ଚ ପଥିଭିଶ୍ଚରନ୍ତମ୍ । ସ ସଧ୍ରୀଚୀଃ ସ ଵିଷୂଚୀର୍ଵସାନ ଆ ଵରୀଵର୍ତି ଭୁଵନେଷ୍ଵନ୍ତଃ
ମୁଁ ଏକ ଗୋପାଳକୁ ଦେଖିଲି, ସେ କୌଣସି ବାଧା ବିନା ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ସେ ନିକଟ ଓ ଦୂର ଦୁଇ ପଥରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ସେ କେବେ ସିଧା, କେବେ ବାଙ୍କା ଚାଲନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆବୃତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି।
ଦ୍ଯୌର୍ନଃ ପିତା ଜନିତା ନାଭିରତ୍ର ବନ୍ଧୁର୍ନୋ ମାତା ପୃଥିଵୀ ମହୀଯମ୍ । ଉତ୍ତାନଯୋଶ୍ଚମ୍ଵୋର୍ଯୋନିରନ୍ତରତ୍ରା ପିତା ଦୁହିତୁର୍ଗର୍ଭମାଧାତ୍
ଆମ ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଆକାଶ, ସେଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏଠାରେ ନାଭି, ବନ୍ଧନ। ପୃଥିବୀ ଆମ ମାଆ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ କରେ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ ଅଛି; ସେଠି ପିତା ଝିଅର ଗର୍ଭରେ ବୀଜ ରଖିଥିଲେ।
ପୃଛାମି ତ୍ଵା ପରମନ୍ତଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ପୃଛାମି ଵୃଷ୍ଣୋ ଅଶ୍ଵସ୍ଯ ରେତଃ । ପୃଛାମି ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଭୁଵନସ୍ଯ ନାଭିଂ ପୃଛାମି ଵାଚଃ ପରମଂ ଵ୍ଯୋମ
ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଦୂର ଶୀମା ବିଷୟରେ ପଚାରେ। ମୁଁ ବଳିଅଁଶ ଓ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ ବିଷୟରେ ପଚାରେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଭି ବିଷୟରେ ପଚାରେ। ମୁଁ ବାଣୀର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଦିଗ ବିଷୟରେ ପଚାରେ।
ଇଯଂ ଵେଦିଃ ପରୋ ଅନ୍ତଃ ପୃଥିଵ୍ଯା ଅଯଂ ସୋମୋ ଵୃଷ୍ଣୋ ଅଶ୍ଵସ୍ଯ ରେତଃ । ଅଯଂ ଯଜ୍ଞୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଭୁଵନସ୍ଯ ନାଭିର୍ବ୍ରହ୍ମାଯଂ ଵାଚଃ ପରମଂ ଵ୍ଯୋମ
ଏହି ବେଦି ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଦୂର ଶୀମା। ଏହି ସୋମ ହେଉଛି ବଳିଅଁଶ ଓ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଭି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛି ବାଣୀର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଦିଗ।
ନ ଵି ଜାନାମି ଯଦିଵେଦମସ୍ମି ନିଣ୍ଯଃ ସଂନଦ୍ଧୋ ମନସା ଚରାମି । ଯଦା ମାଗନ୍ ପ୍ରଥମଜା ଋତସ୍ଯାଦିଦ୍ଵାଚୋ ଅଶ୍ନୁଵେ ଭାଗମସ୍ଯାଃ
ମୁଁ ଜାଣେନି ମୁଁ କିଏ, ମୁଁ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ମନରେ ଘୁରୁଛି। ଯେତେବେଳେ ମୋ ପାଖକୁ ନ୍ୟାୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ବାଣୀର ଏକ ଅଂଶ ପାଇଲି।
ଅପାଙ୍ପ୍ରାଙେତି ସ୍ଵଧଯା ଗୃଭୀତୋଽମର୍ତ୍ଯୋ ମର୍ତ୍ଯେନା ସଯୋନିଃ । ତା ଶଶ୍ଵନ୍ତା ଵିଷୂଚୀନା ଵିଯନ୍ତା ନ୍ଯନ୍ଯଂ ଚିକ୍ଯୁର୍ନ ନି ଚିକ୍ଯୁରନ୍ଯମ୍
ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଚାଲନ୍ତି, ଅମର, ମରଣଶୀଳମାନେ ସହିତ ଏକ ଗର୍ଭର। ସେମାନେ ସଦା ବିପରୀତ, ସଦା ଅଲଗା, ଗୋଟିଏକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଅନ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିଲେନି।
ସପ୍ତାର୍ଧଗର୍ଭା ଭୁଵନସ୍ଯ ରେତୋ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପ୍ରଦିଶା ଵିଧର୍ମଣି । ତେ ଧୀତିଭିର୍ମନସା ତେ ଵିପଶ୍ଚିତଃ ପରିଭୁଵଃ ପରି ଭଵନ୍ତି ଵିଶ୍ଵତଃ
ସାତଟି ଅର୍ଧ-ଗର୍ଭ, ଜଗତର ବୀଜ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିଗରେ ନିୟମରେ ଦଢ଼ି ରହିଛି। ସେମାନେ ନିଜ ଚିନ୍ତା, ମନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ସମସ୍ତ କୁ ଘେରି ରଖନ୍ତି।
ଋଚୋ ଅକ୍ଷରେ ପରମେ ଵ୍ଯୋମନ୍ ଯସ୍ମିନ୍ ଦେଵା ଅଧି ଵିଶ୍ଵେ ନିଷେଦୁଃ । ଯସ୍ତନ୍ ନ ଵେଦ କିମୃଚା କରିଷ୍ଯତି ଯ ଇତ୍ତଦ୍ଵିଦୁସ୍ତେ ଅମୀ ସମାସତେ
ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅବିନାଶୀ, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ବସିଛି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସି ବସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଏହିକଥା ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଣ କରିପାରିବେ? ଯେଉଁମାନେ ଏହିକଥା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଋଚଃ ପଦଂ ମାତ୍ରଯା କଲ୍ପଯନ୍ତୋଽର୍ଧର୍ଚେନ ଚକୢପୁର୍ଵିଶ୍ଵମେଜତ୍। ତ୍ରିପାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପୁରୁରୂପଂ ଵି ତଷ୍ଠେ ତେନ ଜୀଵନ୍ତି ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚତସ୍ରଃ
ମନ୍ତ୍ରର ମାପ ଗଠନ କରି, ସେମାନେ ଅର୍ଧ ମନ୍ତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଚଳିତ। ତିନି ପଦ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ବହୁ ଆକୃତିରେ ଗଢ଼ାଗଲା; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଦିଗ ବଞ୍ଚି ରହିଛି।
ସୂଯଵସାଦ୍ଭଗଵତୀ ହି ଭୂଯା ଅଧା ଵଯଂ ଭଗଵନ୍ତଃ ସ୍ଯାମ । ଅଦ୍ଧି ତୃଣମଘ୍ନ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵଦାନୀଂ ପିବ ଶୁଦ୍ଧମୁଦକମାଚରନ୍ତୀ
ଭଲ ଦେଉଥିବା ଭାଗ୍ୟବତୀ ଅଧିକ ଧନ୍ୟ ହେଉ। ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ହେବୁ। ହେ ଗାଈ, ସମସ୍ତକୁ ଦେଇଥିବା, ତୁମେ ଘାସ ଖାଅ, ପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଜଳ ପିଉ, ଚଳମାନ ଥିବା।
{୨୭} ଗୌରିନ୍ ମିମାଯ ସଲିଲାନି ତକ୍ଷତୀ ଏକପଦୀ ଦ୍ଵିପଦୀ ସା ଚତୁଷ୍ପଦୀ । ଅଷ୍ଟାପଦୀ ନଵପଦୀ ବଭୂଵୁଷୀ ସହସ୍ରାକ୍ଷରା ଭୁଵନସ୍ଯ ପଙ୍କ୍ତିସ୍ତସ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ରା ଅଧି ଵି କ୍ଷରନ୍ତି
ଗାଈ ଜଳକୁ ମାପି, ଏହାକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ; ସେ ଏକ ପଦ, ଦୁଇ ପଦ, ଚାରି ପଦ ହେଲେ। ସେ ଆଠ ପଦ, ନଅ ପଦ ହେଲେ; ହଜାର ଅକ୍ଷର ଥିବା ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଜଗତର ଛନ୍ଦ; ତାଙ୍କର ଧାରା ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବହେ।
କୃଷ୍ଣଂ ନିଯାନଂ ହରଯଃ ସୁପର୍ଣା ଅପୋ ଵସାନା ଦିଵମୁତ୍ପତନ୍ତି । ତମାଵଵୃତ୍ରନ୍ତ୍ସଦନାଦୃତସ୍ଯାଦିଦ୍ଘୃତେନ ପୃଥିଵୀଂ ଵ୍ଯୂଦୁଃ
କଳା ଚଳିଥିବାମାନେ, ପିତାମ୍ବର ପକ୍ଷୀମାନେ, ଜଳ ପିନ୍ଧି, ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କଲେ, ସତ୍ୟର ଆସନରୁ; ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ।
ଅପାଦେତି ପ୍ରଥମା ପଦ୍ଵତୀନାଂ କସ୍ତଦ୍ଵାଂ ମିତ୍ରାଵରୁଣା ଚିକେତ । ଗର୍ଭୋ ଭାରଂ ଭରତ୍ଯା ଚିଦସ୍ଯା ଋତଂ ପିପର୍ତି ଅନୃତଂ ନି ପାତି
ସେ ପଦ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ପଦ ଚାଲିଥିବା। ଏହିକଥା କିଏ ଜାଣନ୍ତି, ହେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ? ଗର୍ଭ ତାଙ୍କର ଭାର ବହେ, ସେ ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ, ଅସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।
ଵିରାଡ୍ଵାଗ୍ଵିରାଟ୍ପୃଥିଵୀ ଵିରାଡନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଵିରାଟ୍ପ୍ରଜାପତିଃ । ଵିରାଣ୍ମୃତ୍ଯୁଃ ସାଧ୍ଯାନାମଧିରାଜୋ ବଭୂଵ ତସ୍ଯ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଵଶେ ସ ମେ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଵଶେ କୃଣୋତୁ
ବିରାଟ୍ ହେଉଛି ବାଣୀ, ବିରାଟ୍ ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ବିରାଟ୍ ହେଉଛି ଆକାଶ, ବିରାଟ୍ ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତି। ବିରାଟ୍ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ, ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ସବୁ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ। ମୋର ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ସବୁ ମୋ ଅଧୀନରେ ହେଉ।
ଶକମଯଂ ଧୂମମାରାଦପଶ୍ଯଂ ଵିଷୂଵତା ପର ଏନାଵରେଣ । ଉକ୍ଷାଣଂ ପୃଶ୍ନିମପଚନ୍ତ ଵୀରାସ୍ତାନି ଧର୍ମାଣି ପ୍ରଥମାନ୍ଯାସନ୍
ମୁଁ ଦୂରରୁ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲି, ସୀମା ଚାଲି ଅତିକ୍ରମ କରି। ବୀରମାନେ ଚିହ୍ନିତ ଗାଈକୁ ଦୋହନ କଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ପ୍ରଥମ ନୀତି।
ତ୍ରଯଃ କେଶିନ ଋତୁଥା ଵି ଚକ୍ଷତେ ସଂଵତ୍ସରେ ଵପତ ଏକ ଏଷାମ୍ । ଵିଶ୍ଵମନ୍ଯୋ ଅଭିଚଷ୍ଟେ ଶଚୀଭିର୍ଧ୍ରାଜିରେକସ୍ଯ ଦଦୃଶେ ନ ରୂପମ୍
ତିନି ଲମ୍ବା କେଶ ଥିବାମାନେ, ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏଙ୍କୁ କେଶ କାଟାଯାଏ। ଅନ୍ୟଜଣ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦେଖନ୍ତି; ରଥଚାଳକଙ୍କ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଚତ୍ଵାରି ଵାକ୍ପରିମିତା ପଦାନି ତାନି ଵିଦୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେ ମନୀଷିଣଃ । ଗୁହା ତ୍ରୀଣି ନିହିତା ନେଙ୍ଗଯନ୍ତି ତୁରୀଯଂ ଵାଚୋ ମନୁଷ୍ଯା ଵଦନ୍ତି
ବାଣୀ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଏହିକଥା ଜାଣନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ତିନି ଭାଗ ଗୁପ୍ତ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଚଳେନି; ଚତୁର୍ଥ ଭାଗକୁ ମାନବମାନେ କହନ୍ତି।