ବୃହଚ୍ଚ ରଥଂତରଂ ଚ ଦ୍ଵୌ ସ୍ତନାଵାସ୍ତାଂ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିଯଂ ଚ ଵାମଦେଵ୍ଯଂ ଚ ଦ୍ଵୌ
ବୃହତ୍ ଓ ରଥନ୍ତର ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଥନ୍ ଥିଲା, ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଓ ବାମଦେବ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଥନ୍ ଥିଲା।
ଓଷଧୀରେଵ ରଥଂତରେଣ ଦେଵା ଅଦୁହ୍ରନ୍ ଵ୍ଯଚୋ ବୃହତା
ଦେବତାମାନେ ରଥନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଔଷଧିମାନେ ଦୁହିଲେ, ବୃହତ୍ ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ୱୀତା ଦୁହିଲେ।
ଅପୋ ଵାମଦେଵ୍ଯେନ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିଯେନ
ବାମଦେବ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଦୁହିଲେ, ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଦୁହିଲେ।
ଓଷଧୀରେଵାସ୍ମୈ ରଥଂତରଂ ଦୁହେ ଵ୍ଯଚୋ ବୃହତ୍
ଔଷଧିମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରଥନ୍ତର ଦୁହିଲେ, ତେଜସ୍ୱୀତା ବୃହତ୍ ଦୁହିଲେ।
ଅପୋ ଵାମଦେଵ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିଯଂ ଯ ଵେଦ
ଯେଉଁଠି ଜଳକୁ ବାମଦେବ ଭାବେ, ଯଜ୍ଞକୁ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଭାବେ ଜାଣେ—
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଵନସ୍ପତୀନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ଵନସ୍ପତଯୋଽଘ୍ନତ ସା ସଂଵତ୍ସରେ ସମଭଵତ୍। ତସ୍ମାଦ୍ଵନସ୍ପତୀନାଂ ସଂଵତ୍ସରେ ଵୃକ୍ଣମପି ରୋହତି ଵୃଶ୍ଚତେଽସ୍ଯାପ୍ରିଯୋ ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯୋ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ବନସ୍ପତିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ବନସ୍ପତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ବର୍ଷ ସହ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ବନସ୍ପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷରେ କଟାଯାଇଥିବା ମଧ୍ୟ ଆଉ ଥରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏନାହିଁ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ପିତୄନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ପିତରୋଽଘ୍ନତ ସା ମାସି ସମଭଵତ୍। ତସ୍ମାତ୍ପିତୃଭ୍ଯୋ ମାସ୍ଯୁପମାସ୍ଯଂ ଦଦତି ପ୍ର ପିତୃଯାଣଂ ପନ୍ଥାଂ ଜାନାତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ମାସ ସହ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମାସରେ ଉପମାସ ଦିଆଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ପିତୃୟାଣ ପଥ ଜାଣେ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଦେଵାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ଦେଵା ଅଘ୍ନତ ସାର୍ଧମାସେ ସମଭଵତ୍। ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵେଭ୍ଯୋଽର୍ଧମାସେ ଵଷଟ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ପ୍ର ଦେଵଯାନଂ ପନ୍ଥାଂ ଜାନାତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ଅର୍ଧମାସ ସହ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଧମାସରେ ବଷଟ୍ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଦେବୟାଣ ପଥ ଜାଣେ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ମନୁଷ୍ଯାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ମନୁଷ୍ଯା ଅଘ୍ନତ ସା ସଦ୍ଯଃ ସମଭଵତ୍। ତସ୍ମାନ୍ ମନୁଷ୍ଯେଭ୍ଯ ଉଭଯଦ୍ଯୁରୁପ ହରନ୍ତ୍ଯୁପାସ୍ଯ ଗୃହେ ହରନ୍ତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଠାରୁ ସେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ସେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆଣନ୍ତି, ଏବଂ ଉପାସନା ପାଇଁ ଘରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସାସୁରାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାମସୁରା ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତ ମାଯ ଏହୀତି । ତସ୍ଯା ଵିରୋଚନଃ ପ୍ରାହ୍ରାଦିର୍ଵତ୍ସ ଆସୀଦଯସ୍ପାତ୍ରଂ ପାତ୍ରମ୍ । ତାଂ ଦ୍ଵିମୂର୍ଧାର୍ତ୍ଵ୍ଯୋଽଧୋକ୍ତାଂ ମାଯାମେଵାଧୋକ୍॥ ତାଂ ମାଯାମସୁରା ଉପ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଠାରୁ ସେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ— 'ମାୟା, ଆସ'। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିରୋଚନ ପ୍ରହ୍ରାଦ ବଛ୍ଛା ଥିଲେ, ଏବଂ ଭାଣ୍ଡ ଥିଲା କଚା ମାଟିର ମାଟିଘଟ। ଦୁଇମୁଣ୍ଡିଆ ପୂଜାରୀ ତାଳେ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ କେବଳ ମାୟା ଦୁହିଗଲା। ଅସୁରମାନେ ସେଇ ମାୟାରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ମାୟାର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ପିତୄନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ପିତର ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତ ସ୍ଵଧ ଏହୀତି । ତସ୍ଯା ଯମୋ ରାଜା ଵତ୍ସ ଆସୀଦ୍ରଜତପାତ୍ରଂ ପାତ୍ରମ୍ । ତାମନ୍ତକୋ ମାର୍ତ୍ଯଵୋଽଧୋକ୍ତାଂ ସ୍ଵଧାମେଵାଧୋକ୍। ତାଂ ସ୍ଵଧାଂ ପିତର ଉପ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ସେ ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା; ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, 'ସ୍ୱଧା, ଆସ!' ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯମ ରାଜା ଛାନା ହେଲେ, ଓ ଚାନ୍ଦିର ପାତ୍ର ଥିଲା। ମୃତ୍ୟୁର ପୁଅ ଅନ୍ତକ ତଳରୁ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ କେବଳ ସ୍ୱଧା ଦୁହିଲା। ପିତୃମାନେ ଏହି ସ୍ୱଧା ଉପରେ ଜୀବନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେ ସ୍ୱଧା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଲାଭ କରେ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ମନୁଷ୍ଯାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ମନୁଷ୍ଯା ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତେରାଵତ୍ଯେହୀତି । ତସ୍ଯା ମନୁର୍ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଵତ୍ସ ଆସୀତ୍ପୃଥିଵୀ ପାତ୍ରମ୍ । ତାଂ ପୃଥୀ ଵୈନ୍ଯୋଽଧୋକ୍ତାଂ କୃଷିଂ ଚ ସସ୍ଯଂ ଚାଧୋକ୍। ତେ ସ୍ଵଧାଂ କୃଷିଂ ଚ ସସ୍ଯଂ ଚ ମନୁଷ୍ଯା ଉପ ଜୀଵନ୍ତି କୃଷ୍ଟରାଧିରୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, 'ସମୃଦ୍ଧି, ଆସ!' ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନୁ ବୈବସ୍ୱତ ଛାନା ହେଲେ, ଓ ପୃଥିବୀ ପାତ୍ର ହେଲା। ପୃଥୁ ବୈନ୍ୟ ତଳରୁ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ କୃଷି ଓ ଫସଲ ଦୁହିଲା। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ୱଧା, କୃଷି ଓ ଫସଲ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେ କୃଷିର ସମୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଲାଭ କରେ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ସପ୍ତଋଷୀନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ସପ୍ତଋଷଯ ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଵତ୍ଯେହୀତି । ତସ୍ଯାଃ ସୋମୋ ରାଜା ଵତ୍ସ ଆସୀଚ୍ଛନ୍ଦଃ ପାତ୍ରମ୍ । ତାଂ ବୃହସ୍ପତିରାଙ୍ଗିରସୋଽଧୋକ୍ତାଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚ ତପଶ୍ଚାଧୋକ୍। ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଚ ତପଶ୍ଚ ସପ୍ତଋଷଯ ଉପ ଜୀଵନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସ୍ଯୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ସେ ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା; ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, 'ବିଦ୍ୟା, ଆସ!' ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୋମ ରାଜା ଛାନା ହେଲେ, ଓ ଛନ୍ଦ ପାତ୍ର ହେଲା। ବୃହସ୍ପତି ଆଙ୍ଗିରସ ତଳରୁ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା ଦୁହିଲା। ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ତପସ୍ୟା ଉପରେ ଜୀବନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଲାଭ କରେ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଦେଵାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ଦେଵା ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତୋର୍ଜ ଏହୀତି । ତସ୍ଯା ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵତ୍ସ ଆସୀଚ୍ଚମସଃ ପାତ୍ରମ୍ । ତାଂ ଦେଵଃ ସଵିତାଧୋକ୍ତାମୂର୍ଜାମେଵାଧୋକ୍। ତାମୂର୍ଜାଂ ଦେଵା ଉପ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା; ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, 'ଶକ୍ତି, ଆସ!' ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଛାନା ହେଲେ, ଓ କମ୍ଚା ପାତ୍ର ହେଲା। ଦେବତା ସବିତା ତଳରୁ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ କେବଳ ଶକ୍ତି ଦୁହିଲା। ଦେବମାନେ ଏହି ଶକ୍ତି ଉପରେ ଜୀବନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଲାଭ କରେ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସ ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତ ପୁଣ୍ଯଗନ୍ଧ ଏହୀତି । ତସ୍ଯାଶ୍ଚିତ୍ରରଥଃ ସୌର୍ଯଵର୍ଚସୋ ଵତ୍ସ ଆସୀତ୍ପୁଷ୍କରପର୍ଣଂ ପାତ୍ରମ୍ । ତାଂ ଵସୁରୁଚିଃ ସୌର୍ଯଵର୍ଚସୋଽଧୋକ୍ତାଂ ପୁଣ୍ଯମେଵ ଗନ୍ଧମଧୋକ୍। ତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଗନ୍ଧଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସ ଉପ ଜୀଵନ୍ତି ପୁଣ୍ଯଗନ୍ଧିରୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସେତରଜନାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାମିତରଜନା ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତ ତିରୋଧ ଏହୀତି । ତସ୍ଯାଃ କୁବେରୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ଵତ୍ସ ଆସୀଦାମପାତ୍ରଂ ପାତ୍ରମ୍ । ତାଂ ରଜତନାଭିଃ କବେରକୋଽଧୋକ୍ତାଂ ତିରୋଧାମେଵାଧୋକ୍। ତାଂ ତିରୋଧାମତିରଜନା ପିତର ଉପ ଜୀଵନ୍ତି ତିରୋ ଧତ୍ତେ ସର୍ଵଂ ପାପ୍ମାନମୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ସର୍ପାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ସର୍ପା ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତ ଵିଷଵତ୍ଯେହୀତି । ତସ୍ଯାସ୍ତକ୍ଷକୋ ଵୈଶାଲେଯୋ ଵତ୍ସ ଆସୀଦଲାବୁପାତ୍ରଂ ପାତ୍ରମ୍ । ତାଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଐରାଵତୋଽଧୋକ୍ତାଂ ଵିଷମେଵାଧୋକ୍। ତଦ୍ଵିଷଂ ସର୍ପା ଉପ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଉଁଠୁ ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା; ସର୍ପମାନେ ତାକୁ ଡାକିଲେ, 'ଆସ, ବିଷବତୀ!' ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତକ୍ଷକ ବୈଶାଳ୍ୟ ଛୁଆ ଥିଲେ, ଏବଂ ପାତ୍ର ଥିଲା ଲାଉ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏଇରାବତ ତଳେ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ ବିଷ ଦୁହାଯିବା। ସର୍ପମାନେ ଏହି ବିଷରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ବିଷରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇପାରିବ।
ଦିଵସ୍ପୃଥିଵ୍ଯା ଅନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ସମୁଦ୍ରାଦଗ୍ନେର୍ଵାତାନ୍ ମଧୁକଶା ହି ଜଜ୍ଞେ । ତାଂ ଚାଯିତ୍ଵାମୃତଂ ଵସାନାଂ ହୃଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରତି ନନ୍ଦନ୍ତି ସର୍ଵାଃ
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟାକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନରୁ ମଧୁକଶା ଜନ୍ମିଲା। ଅମୃତରେ ବଢ଼ିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ମହତ୍ପଯୋ ଵିଶ୍ଵରୂପମସ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ତ୍ଵୋତ ରେତ ଆହୁଃ । ଯତ ଐତି ମଧୁକଶା ରରାଣା ତତ୍ପ୍ରାଣସ୍ତଦମୃତଂ ନିଵିଷ୍ଟମ୍
ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଦୁଧ ବଡ଼, ଏହା ନାନା ରୂପରେ ଅଛି; ଏହାର ମୁଳ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବୋଲନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରୁ ମଧୁ ଗାଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଅଧିକ ଫଳ ଦିଏ, ସେଇ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ସେଇ ଅମୃତ ଭିତରେ ବସିଛି।
ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯାଶ୍ଚରିତଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ପୃଥଙ୍ନରୋ ବହୁଧା ମୀମାଂସମାନାଃ । ଅଗ୍ନେର୍ଵାତାନ୍ ମଧୁକଶା ହି ଜଜ୍ଞେ ମରୁତାମୁଗ୍ରା ନପ୍ତିଃ
ମନେଷ୍ଵର ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ତଦନ୍ତ କରନ୍ତି। ମଧୁ ଗାଛ ଅଗ୍ନି ଓ ପବନରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା, ଏହା ମରୁତମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସନ୍ତାନ।
ମାତାଦିତ୍ଯାନାଂ ଦୁହିତା ଵସୂନାଂ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜାନାମମୃତସ୍ଯ ନାଭିଃ । ହିରଣ୍ଯଵର୍ଣା ମଧୁକଶା ଘୃତାଚୀ ମହାନ୍ ଭର୍ଗଶ୍ଚରତି ମର୍ତ୍ଯେଷୁ
ଏହା ଅଦିତ୍ୟମାନଙ୍କର ମାଆ, ବସୁମାନଙ୍କର ଝିଅ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ଅମୃତର ନାଭି। ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଘିଅ ହେବା ପୋଶାକ, ମଧୁ ଗାଛ, ବଡ଼ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଏ।
ମଧୋଃ କଶାମଜନଯନ୍ତ ଦେଵାସ୍ତସ୍ଯା ଗର୍ଭୋ ଅଭଵଦ୍ଵିଶ୍ଵରୂପଃ । ତଂ ଜାତଂ ତରୁଣଂ ପିପର୍ତି ମାତା ସ ଜାତୋ ଵିଶ୍ଵା ଭୁଵନା ଵି ଚଷ୍ଟେ
ଦେବତାମାନେ ମଧୁରୁ ମଧୁ ଗାଛକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ତାହାର ଗର୍ଭ ନାନା ରୂପ ଧରିଲା। ମାଆ ଜଣେ ନବଜାତକୁ ପୋଷେଇଥାଏ, ଏବଂ ସେ ଜଣେ ଜନ୍ମିଲାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖେ।
କସ୍ତଂ ପ୍ର ଵେଦ କ ଉ ତଂ ଚିକେତ ଯୋ ଅସ୍ଯା ହୃଦଃ କଲଶଃ ସୋମଧାନୋ ଅକ୍ଷିତଃ । ବ୍ରହ୍ମା ସୁମେଧାଃ ସୋ ଅସ୍ମିନ୍ ମଦେତ
କିଏ ସେଠିକି ଜାଣେ, କିଏ ସେଠିକି ବୁଝିପାରେ, ଯାହାର ହୃଦୟର କଳଶ ଅଭିନ୍ନ ଓ ସୋମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ? ଯିଏ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଏହିଠାରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ।
ସ ତୌ ପ୍ର ଵେଦ ସ ଉ ତୌ ଚିକେତ ଯାଵସ୍ଯାଃ ସ୍ତନୌ ସହସ୍ରଧାରାଵକ୍ଷିତୌ । ଊର୍ଜଂ ଦୁହାତେ ଅନପସ୍ଫୁରନ୍ତୌ
ସେଠିକି ଜାଣେ, ସେଠିକି ବୁଝିପାରେ, ଯାହାର ଏହି ଦୁଇ ଛାତି ହଜାରଧାରାରେ ଅଭିନ୍ନ ଅଛି। ସେମାନେ ଅବିରତ ପୋଷଣ ଦେଇଥାନ୍ତି, କେବେ ଶୁଖିଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ହିଙ୍କରିକ୍ରତୀ ବୃହତୀ ଵଯୋଧା ଉଚ୍ଚୈର୍ଘୋଷାଭ୍ଯେତି ଯା ଵ୍ରତମ୍ । ତ୍ରୀନ୍ ଘର୍ମାନ୍ ଅଭି ଵାଵଶାନା ମିମାତି ମାଯୁଂ ପଯତେ ପଯୋଭିଃ
ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ବଳ ଦେଉଥିବା, ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସେ ଆସେ। ସେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଉଷ୍ଣ ପାନୀୟ ମାପି, ଜୀବନକୁ ବଢ଼ାଏ, ନିଜ ଦୁଧରେ ପୋଷଣ କରେ।
ଯାମାପୀନାମୁପସୀଦନ୍ତ୍ଯାପଃ ଶାକ୍ଵରା ଵୃଷଭା ଯେ ସ୍ଵରାଜଃ । ତେ ଵର୍ଷନ୍ତି ତେ ଵର୍ଷଯନ୍ତି ତଦ୍ଵିଦେ କାମମୂର୍ଜମାପଃ
ଯେଉଁ ଅପିନା ହେଉଛି, ତାଙ୍କୁ ଜଳମାନେ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି, ଶାକ୍ୱରୀ ଓ ଆତ୍ମପ୍ରଭା ବଳିଶାଳୀ। ସେମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ବର୍ଷା ହେବାକୁ କାରଣ ହୁଅନ୍ତି; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ପୋଷଣ ଜଳମାନେ ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ସ୍ତନଯିତ୍ନୁସ୍ତେ ଵାକ୍ପ୍ରଜାପତେ ଵୃଷା ଶୁଷ୍ମଂ କ୍ଷିପସି ଭୂମ୍ଯାମଧି । ଅଗ୍ନେର୍ଵାତାନ୍ ମଧୁକଶା ହି ଜଜ୍ଞେ ମରୁତାମୁଗ୍ରା ନପ୍ତିଃ
ତୁମର ଗର୍ଜନ ହେଉଛି ବାକ୍, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ବୃଷଭ ଭଳି ତୁମେ ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ଭୂମି ଉପରେ ଛାଡ଼ୁଛ। ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁଠାରୁ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା, ମାରୁତମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲା।
{୧} ଯଥା ସୋମଃ ପ୍ରାତଃସଵନେ ଅଶ୍ଵିନୋର୍ଭଵତି ପ୍ରିଯଃ । ଏଵା ମେ ଅଶ୍ଵିନା ଵର୍ଚ ଆତ୍ମନି ଧ୍ରିଯତାମ୍
ଯେପରି ସୋମ ଦେଉଳି ସମୟରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ସେପରି ମୋ ଭିତରେ ଆଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ, ହେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ।
ଯଥା ସୋମୋ ଦ୍ଵିତୀଯେ ସଵନ ଇନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନ୍ଯୋର୍ଭଵତି ପ୍ରିଯଃ । ଏଵା ମ ଇନ୍ଦ୍ରାଗ୍ନୀ ଵର୍ଚ ଆତ୍ମନି ଧ୍ରିଯତାମ୍
ଯେପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ସବନରେ ସୋମ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ସେପରି ମୋ ଭିତରେ ଆଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି।
ଯଥା ସୋମସ୍ତୃତୀଯେ ସଵନ ଋଭୂଣାଂ ଭଵତି ପ୍ରିଯଃ । ଏଵା ମ ଋଭଵୋ ଵର୍ଚ ଆତ୍ମନି ଧ୍ରିଯତାମ୍
ଯେପରି ତୃତୀୟ ସବନରେ ସୋମ ଋଭୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ସେପରି ମୋ ଭିତରେ ଆଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ, ହେ ଋଭୁମାନେ।
ସେଉଁଠୁ ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାକୁ ଡାକିଲେ, 'ଆସ, ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧବତୀ!' ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚିତ୍ରରଥ ସୌର୍ୟବର୍ଚ୍ଛସ ଛୁଆ ଥିଲେ, ଏବଂ ପାତ୍ର ଥିଲା ପଦ୍ମପତ୍ର। ବସୁରୁଚି ସୌର୍ୟବର୍ଚ୍ଛସ ତଳେ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ଦୁହାଯିବା ସେଇ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାହାରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇପାରିବ।
ସେଉଁଠୁ ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା; ଅନ୍ୟ ଜନମାନେ ତାକୁ ଡାକିଲେ, 'ଆସ, ଲୁଚିବା!' ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୁବେର ବୈଶ୍ରବଣ ଛୁଆ ଥିଲେ, ଏବଂ ପାତ୍ର ଥିଲା ଦାମ। ରଜତନାଭୀ କୁବେର ତଳେ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ ଲୁଚିବା ଦୁହାଯିବା। ଅନ୍ୟ ଜନମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ ଏହି ଲୁଚିବାରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଲୁଚିବାରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇପାରିବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା ଅଟକିଯାଏ।