ସପ୍ତ ଛନ୍ଦାଂସି ଚତୁରୁତ୍ତରାଣ୍ଯନ୍ଯୋ ଅନ୍ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଧ୍ଯାର୍ପିତାନି । କଥଂ ସ୍ତୋମାଃ ପ୍ରତି ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେଷୁ ତାନି ସ୍ତୋମେଷୁ କଥମାର୍ପିତାନି
ସାତ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଚାରି ଅଧିକ, ଏକ ଉପରେ ଅନ୍ୟଟି ରଖାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ତୋମ କିପରି ଦଢ଼ି ରହିଛି, ଏବଂ ସେହି ସ୍ତୋମମାନେ କିପରି ଛନ୍ଦ ଭିତରେ ରଖାଯାଇଛି?
କଥଂ ଗାଯତ୍ରୀ ତ୍ରିଵୃତଂ ଵ୍ଯାପ କଥଂ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ପଞ୍ଚଦଶେନ କଲ୍ପତେ । ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶେନ ଜଗତୀ କଥମନୁଷ୍ଟୁପ୍କଥମେକଵିଂଶଃ
ଗାୟତ୍ରୀ କିପରି ତିନି ଭାଗକୁ ବିସ୍ତାର କଲା? ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ କିପରି ପଂଚଦଶ ସହିତ ବିନ୍ୟାସିତ? ଜଗତୀ କିପରି ତିରିଶି ତିନି ସହିତ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ କିପରି, ଏକବିଂଶ କିପରି?
{୨୩} ଅଷ୍ଟ ଜାତା ଭୂତା ପ୍ରଥମଜା ଋତସ୍ଯାଷ୍ଟେନ୍ଦ୍ରର୍ତ୍ଵିଜୋ ଦୈଵ୍ଯା ଯେ । ଅଷ୍ଟଯୋନିରଦିତିରଷ୍ଟପୁତ୍ରାଷ୍ଟମୀଂ ରାତ୍ରିମଭି ହଵ୍ଯମେତି
ଆଠଟି ସତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ; ଆଠଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବ ଋତ୍ୱିଜ୍; ଆଠ ଗର୍ଭ ଅଦିତି, ଆଠ ପୁଅଙ୍କର ମାଆ; ଆଠମ ରାତି ହବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଇତ୍ଥଂ ଶ୍ରେଯୋ ମନ୍ଯମାନେଦମାଗମଂ ଯୁଷ୍ମାକଂ ସଖ୍ଯେ ଅହମସ୍ମି ଶେଵା । ସମାନଜନ୍ମା କ୍ରତୁରସ୍ତି ଵଃ ଶିଵଃ ସ ଵଃ ସର୍ଵାଃ ସଂ ଚରତି ପ୍ରଜାନନ୍
ଏହିପରି ଭଲ ବୋଲି ଭାବି, ମୁଁ ତୁମ ମିଳନରେ ଆସିଛି, ମିତ୍ରତା ଚାହିଁ; ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଏକ ଜନ୍ମର, ଭଲ ନିଶ୍ଚୟ; ସେ, ସବୁକିଛି ଜାଣି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଯାଉ।
ଅଷ୍ଟେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଷଡ୍ଯମସ୍ଯ ଋଷୀଣାଂ ସପ୍ତ ସପ୍ତଧା । ଅପୋ ମନୁଷ୍ଯାନ୍ ଓଷଧୀସ୍ତାମୁ ପଞ୍ଚାନୁ ସେଚିରେ
ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଆଠ, ଯମ ପାଇଁ ଛଅ, ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ସାତ, ସାତ ପ୍ରକାର; ଜଳ, ମଣିଷ, ଔଷଧି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଏଉଁପରେ ଛିଟାଯାଇଛି।
କେଵଲୀନ୍ଦ୍ରାଯ ଦୁଦୁହେ ହି ଗୃଷ୍ଟିର୍ଵଶଂ ପୀଯୂଷଂ ପ୍ରଥମଂ ଦୁହାନା । ଅଥାତର୍ପଯଚ୍ଚତୁରଶ୍ଚତୁର୍ଧା ଦେଵାନ୍ ମନୁଷ୍ଯାନସୁରାନ୍ ଉତ ଋଷୀନ୍
ଗାଈ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଦୁଧ, ମଧୁର ସାର ଦେଲା; ପରେ ସେ ଚାରି ଭାଗରେ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ଦେବତା, ମଣିଷ, ଅସୁର ଓ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ତୃପ୍ତ କଲା।
କୋ ନୁ ଗୌଃ କ ଏକଋଷିଃ କିମୁ ଧାମ କା ଆଶିଷଃ । ଯକ୍ଷଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମେକଵୃଦେକର୍ତୁଃ କତମୋ ନୁ ସଃ
ଗାଈ କିଏ? ଏକ ଋଷି କିଏ? ଧାମ କ'ଣ? ଆଶା କ'ଣ? ପୃଥିବୀରେ କ'ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏକ ଆକୃତି, ଏକ କର୍ତ୍ତା—ସେ କିଏ?
ଏକୋ ଗୌରେକ ଏକଋଷିରେକଂ ଧାମୈକଧାଶିଷଃ । ଯକ୍ଷଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମେକଵୃଦେକର୍ତୁର୍ନାତି ରିଚ୍ଯତେ
ଗାଈ ଏକ, ଋଷି ଏକ, ଧାମ ଏକ, ଆଶା ଏକ; ପୃଥିବୀର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, କର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଏକ ଆକୃତି, ଏହାକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନାହିଁ।
ଵିରାଡ୍ଵା ଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ତସ୍ଯା ଜାତାଯାଃ ସର୍ଵମବିଭେଦିଯମେଵେଦଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି
ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ବିରାଟ୍ ଥିଲେ; ସେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତକୁ ବିଭାଜନ କଲେ, 'ଏହି ହେବ' ବୋଲି ଭାବି।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଗାର୍ହପତ୍ଯେ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଗୃହମେଧୀ ଗୃହପତିର୍ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ବାହାରିଗଲେ, ଘରର ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏଭଳି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଘରମାଳିକ ହୁଅନ୍ତି।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସାହଵନୀଯେ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଦେଵା ଦେଵହୂତିଂ ପ୍ରିଯୋ ଦେଵାନାଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଆହ୍ୱାନକୁ ଆସନ୍ତି, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନୌ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯଜ୍ଞର୍ତୋ ଦକ୍ଷିଣୀଯୋ ଵାସତେଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣା ଯଥାଯଥିକ ହୁଏ, ସେ ଅତିଥିସେବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ସଭାଯାଂ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସଭାଂ ସଭ୍ଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସଭା ତାଙ୍କୁ ଆସେ, ସେ ସଭାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ସମିତୌ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସମିତିଂ ସାମିତ୍ଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ସମିତିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସମିତି ତାଙ୍କୁ ଆସେ, ସେ ସମିତିରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସାମନ୍ତ୍ରଣେ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯାମନ୍ତ୍ରଣମାମନ୍ତ୍ରଣୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଆମନ୍ତ୍ରଣକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ଆମନ୍ତ୍ରଣ ତାଙ୍କୁ ଆସେ, ସେ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସାନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଧା ଵିକ୍ରାନ୍ତାତିଷ୍ଠତ୍
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଚାରିପଟେ ଆଗେ ବଢ଼ି ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଦଢ଼ିଆ ହେଲେ।
ତାଂ ଦେଵମନୁଷ୍ଯା ଅବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ଇଯମେଵ ତଦ୍ଵେଦ ଯଦୁଭଯ ଉପଜୀଵେମେମାମୁପ ହ୍ଵଯାମହା ଇତି
ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଜଣେ ହିଁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଉଭୟ ଜୀବନ୍ତୁ। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିବା।”
ତାମୁପାହ୍ଵଯନ୍ତ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଊର୍ଜ ଏହି ସ୍ଵଧ ଏହି ସୂନୃତ ଏହୀରାଵତ୍ଯେହୀତି
“ଓ ପୋଷଣ! ଆସ, ଓ ସ୍ୱଧା! ଆସ, ଓ ମଧୁର ବାଣୀ! ଆସ, ଓ ଆହାରରେ ଧନ୍ୟ! ଆସ।”
ତସ୍ଯା ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵତ୍ସ ଆସୀଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯଭିଧାନ୍ଯଭ୍ରମୂଧଃ
ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଛୁଆଁ ଥିଲେ, ଗାୟତ୍ରୀ ଚଣ୍ଡ କହୁଥିଲେ, ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚାଲିଯାଉନଥିଲେ।
ବୃହଚ୍ଚ ରଥଂତରଂ ଚ ଦ୍ଵୌ ସ୍ତନାଵାସ୍ତାଂ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିଯଂ ଚ ଵାମଦେଵ୍ଯଂ ଚ ଦ୍ଵୌ
ବୃହତ୍ ଓ ରଥନ୍ତର ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଥନ୍ ଥିଲା, ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଓ ବାମଦେବ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଥନ୍ ଥିଲା।
ଓଷଧୀରେଵ ରଥଂତରେଣ ଦେଵା ଅଦୁହ୍ରନ୍ ଵ୍ଯଚୋ ବୃହତା
ଦେବତାମାନେ ରଥନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଔଷଧିମାନେ ଦୁହିଲେ, ବୃହତ୍ ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ୱୀତା ଦୁହିଲେ।
ଅପୋ ଵାମଦେଵ୍ଯେନ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିଯେନ
ବାମଦେବ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଦୁହିଲେ, ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଦୁହିଲେ।
ଓଷଧୀରେଵାସ୍ମୈ ରଥଂତରଂ ଦୁହେ ଵ୍ଯଚୋ ବୃହତ୍
ଔଷଧିମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରଥନ୍ତର ଦୁହିଲେ, ତେଜସ୍ୱୀତା ବୃହତ୍ ଦୁହିଲେ।
ଅପୋ ଵାମଦେଵ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିଯଂ ଯ ଵେଦ
ଯେଉଁଠି ଜଳକୁ ବାମଦେବ ଭାବେ, ଯଜ୍ଞକୁ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଭାବେ ଜାଣେ—
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଵନସ୍ପତୀନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ଵନସ୍ପତଯୋଽଘ୍ନତ ସା ସଂଵତ୍ସରେ ସମଭଵତ୍। ତସ୍ମାଦ୍ଵନସ୍ପତୀନାଂ ସଂଵତ୍ସରେ ଵୃକ୍ଣମପି ରୋହତି ଵୃଶ୍ଚତେଽସ୍ଯାପ୍ରିଯୋ ଭ୍ରାତୃଵ୍ଯୋ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ବନସ୍ପତିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ବନସ୍ପତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ବର୍ଷ ସହ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ବନସ୍ପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷରେ କଟାଯାଇଥିବା ମଧ୍ୟ ଆଉ ଥରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏନାହିଁ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ପିତୄନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ପିତରୋଽଘ୍ନତ ସା ମାସି ସମଭଵତ୍। ତସ୍ମାତ୍ପିତୃଭ୍ଯୋ ମାସ୍ଯୁପମାସ୍ଯଂ ଦଦତି ପ୍ର ପିତୃଯାଣଂ ପନ୍ଥାଂ ଜାନାତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ମାସ ସହ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମାସରେ ଉପମାସ ଦିଆଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ପିତୃୟାଣ ପଥ ଜାଣେ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଦେଵାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ଦେଵା ଅଘ୍ନତ ସାର୍ଧମାସେ ସମଭଵତ୍। ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵେଭ୍ଯୋଽର୍ଧମାସେ ଵଷଟ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ପ୍ର ଦେଵଯାନଂ ପନ୍ଥାଂ ଜାନାତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ଅର୍ଧମାସ ସହ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଧମାସରେ ବଷଟ୍ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଦେବୟାଣ ପଥ ଜାଣେ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ମନୁଷ୍ଯାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାଂ ମନୁଷ୍ଯା ଅଘ୍ନତ ସା ସଦ୍ଯଃ ସମଭଵତ୍। ତସ୍ମାନ୍ ମନୁଷ୍ଯେଭ୍ଯ ଉଭଯଦ୍ଯୁରୁପ ହରନ୍ତ୍ଯୁପାସ୍ଯ ଗୃହେ ହରନ୍ତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଠାରୁ ସେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ସେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆଣନ୍ତି, ଏବଂ ଉପାସନା ପାଇଁ ଘରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସାସୁରାନ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ତାମସୁରା ଉପାହ୍ଵଯନ୍ତ ମାଯ ଏହୀତି । ତସ୍ଯା ଵିରୋଚନଃ ପ୍ରାହ୍ରାଦିର୍ଵତ୍ସ ଆସୀଦଯସ୍ପାତ୍ରଂ ପାତ୍ରମ୍ । ତାଂ ଦ୍ଵିମୂର୍ଧାର୍ତ୍ଵ୍ଯୋଽଧୋକ୍ତାଂ ମାଯାମେଵାଧୋକ୍॥ ତାଂ ମାଯାମସୁରା ଉପ ଜୀଵନ୍ତ୍ଯୁପଜୀଵନୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଠାରୁ ସେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ— 'ମାୟା, ଆସ'। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିରୋଚନ ପ୍ରହ୍ରାଦ ବଛ୍ଛା ଥିଲେ, ଏବଂ ଭାଣ୍ଡ ଥିଲା କଚା ମାଟିର ମାଟିଘଟ। ଦୁଇମୁଣ୍ଡିଆ ପୂଜାରୀ ତାଳେ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ କେବଳ ମାୟା ଦୁହିଗଲା। ଅସୁରମାନେ ସେଇ ମାୟାରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ମାୟାର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି।