ଅପ୍ରାଣୈତି ପ୍ରାଣେନ ପ୍ରାଣତୀନାଂ ଵିରାଟ୍ସ୍ଵରାଜମଭ୍ଯେତି ପଶ୍ଚାତ୍। ଵିଶ୍ଵଂ ମୃଶନ୍ତୀମଭିରୂପାଂ ଵିରାଜଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ତ୍ଵେ ନ ତ୍ଵେ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯେନାମ୍
ଯିଏ ଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯାଉଛି; ବିରାଜ, ସ୍ୱାମୀ, ପଛରୁ ଆସନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମନେ କରନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, କେହି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
କୋ ଵିରାଜୋ ମିଥୁନତ୍ଵଂ ପ୍ର ଵେଦ କ ଋତୂନ୍ କ ଉ କଲ୍ପମସ୍ଯାଃ । କ୍ରମାନ୍ କୋ ଅସ୍ଯାଃ କତିଧା ଵିଦୁଗ୍ଧାନ୍ କୋ ଅସ୍ଯା ଧାମ କତିଧା ଵ୍ଯୁଷ୍ଟୀଃ
କିଏ ବିରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱିତ୍ୱତ୍ୱକୁ ଜାଣେ? କିଏ ତାଙ୍କ ଋତୁ, କିଏ ତାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜାଣେ? କିଏ ତାଙ୍କ ପଦକ୍ରମ, କେତେଥର ଦୁଧିତ ହୋଇଛନ୍ତି ଜାଣେ? କିଏ ତାଙ୍କ ନିବାସ, କେତେ ଉଷା ଅଛି ଜାଣେ?
{୨୨} ଇଯମେଵ ସା ଯା ପ୍ରଥମା ଵ୍ଯୌଚ୍ଛଦାସ୍ଵିତରାସୁ ଚରତି ପ୍ରଵିଷ୍ଟା । ମହାନ୍ତୋ ଅସ୍ଯାଂ ମହିମାନୋ ଅନ୍ତର୍ଵଧୂର୍ଜିଗାଯ ନଵଗଜ୍ଜନିତ୍ରୀ
ଏହିଁ ସେ, ସବୁଠାରେ ପ୍ରଥମ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଯାଉଛି, ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ତାଙ୍କର ଭିତରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଅଛି—ସେ ବଧୂ, ନବ ପିଢିର ମାଆ, ସବୁଠାରେ ବିଜୟୀ ହୋଇଛି।
ଛନ୍ଦଃପକ୍ଷେ ଉଷସା ପେପିଶାନେ ସମାନଂ ଯୋନିମନୁ ସଂ ଚରେତେ । ସୂର୍ଯପତ୍ନୀ ସଂ ଚରତଃ ପ୍ରଜାନତୀ କେତୁମତୀ ଅଜରେ ଭୂରିରେତସା
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ଦିନରେ, ଉଷାମାନେ ଏକାଠି ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ଗର୍ଭକୁ ଅନୁସରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଜଣେ ଘରଣୀ, ସବୁଠାରେ ଜ୍ଞାନବାନ, ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ବୟସରେ ଅବିନାଶୀ, ବହୁ ସନ୍ତାନ ଦାତ୍ରୀ।
ଋତସ୍ଯ ପନ୍ଥାମନୁ ତିସ୍ର ଆଗୁସ୍ତ୍ରଯୋ ଘର୍ମା ଅନୁ ରେତ ଆଗୁଃ । ପ୍ରଜାମେକା ଜିନ୍ଵତ୍ଯୂର୍ଜମେକା ରାଷ୍ଟ୍ରମେକା ରକ୍ଷତି ଦେଵଯୂନାମ୍
ତିନି ଜଣେ ନିଷ୍ଠାର ପଥରେ ଆସିଛନ୍ତି; ତିନି ଗରମ ଋତୁ ସହିତ ତିନି ବୀଜ ଆସିଛି; ଜଣେ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ, ଜଣେ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଜଣେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଅଗ୍ନୀଷୋମାଵଦଧୁର୍ଯା ତୁରୀଯାସୀଦ୍ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପକ୍ଷାଵୃଷଯଃ କଲ୍ପଯନ୍ତଃ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭଂ ଜଗତୀମନୁଷ୍ଟୁଭଂ ବୃହଦର୍କୀଂ ଯଜମାନାଯ ସ୍ଵରାଭରନ୍ତୀମ୍
ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ, ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ଯଜ୍ଞର ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଭାବେ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଠିକ୍ କରି; ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ—ଏହି ଛନ୍ଦମାନେ, ଯଜମାନ ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ବହନ କରନ୍ତି।
ପଞ୍ଚ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟୀରନୁ ପଞ୍ଚ ଦୋହା ଗାଂ ପଞ୍ଚନାମ୍ନୀମୃତଵୋଽନୁ ପଞ୍ଚ । ପଞ୍ଚ ଦିଶଃ ପଞ୍ଚଦଶେନ କୢପ୍ତାସ୍ତା ଏକମୂର୍ଧ୍ନୀରଭି ଲୋକମେକମ୍
ପାଞ୍ଚଟି ଉଷା, ପାଞ୍ଚଟି ଦୁଧ ଦେବା, ପାଞ୍ଚ ନାମର ଗାଈ, ପାଞ୍ଚ ଋତୁ ପଛରେ ପାଞ୍ଚଟି; ପାଞ୍ଚ ଦିଗ, ପଂଚଦଶ ସହିତ ବିନ୍ୟାସିତ, ସବୁ ଏକ ମୁଣ୍ଡରେ, ଏକ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛି।
ଷଡ୍ଜାତା ଭୂତା ପ୍ରଥମଜା ଋତସ୍ଯ ଷଡୁ ସାମାନି ଷଡହଂ ଵହନ୍ତି । ଷଡ୍ଯୋଗଂ ସୀରମନୁ ସାମସାମ ଷଡାାହୁର୍ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀଃ ଷଡୁର୍ଵୀଃ
ଛଅ ପ୍ରକାରର ସତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ; ଛଅଟି ସାମ ଗୀତ, ଛଅ ଦିନ ଏହାକୁ ବହନ କରନ୍ତି; ଛଅ ଯୋଗରେ ସାମ ଉପରେ ସାମ ଅନୁସରନ୍ତି; ଦ୍ୟୌ ଓ ପୃଥିବୀ ଛଅ, ଛଅଟି ବିସ୍ତୃତ ସ୍ଥାନ।
ଷଡାହୁଃ ଶୀତାନ୍ ଷଡୁ ମାସ ଉଷ୍ଣାନ୍ ଋତୁଂ ନୋ ବ୍ରୂତ ଯତମୋଽତିରିକ୍ତଃ । ସପ୍ତ ସୁପର୍ଣାଃ କଵଯୋ ନି ଷେଦୁଃ ସପ୍ତ ଛନ୍ଦାଂସ୍ଯନୁ ସପ୍ତ ଦୀକ୍ଷାଃ
ଛଅ ଶୀତ ଋତୁ, ଛଅ ଉଷ୍ଣ ମାସ ବୋଲନ୍ତି; ହେ ଋତୁ, କେଉଁଟି ଅଧିକ କୁହ; ସାତଟି ହଂସ, ଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ସାତ ଛନ୍ଦ, ସେମାନଙ୍କ ପରେ ସାତ ଦୀକ୍ଷା।
ସପ୍ତ ହୋମାଃ ସମିଧୋ ହ ସପ୍ତ ମଧୂନି ସପ୍ତ ଋତଵୋ ହ ସପ୍ତ । ସପ୍ତାଜ୍ଯାନି ପରି ଭୂତମାଯନ୍ ତାଃ ସପ୍ତଗୃଧ୍ରା ଇତି ଶୁଶ୍ରୁମା ଵଯମ୍
ସାତଟି ହୋମ, ସାତଟି ଜଳାଇବା କାଠ, ସାତଟି ମଧୁ, ସାତ ଋତୁ, ସାତଟି; ସାତଟି ଘିଅ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଛି—ଏହି ସାତ ଗୃଧ୍ର, ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ସପ୍ତ ଛନ୍ଦାଂସି ଚତୁରୁତ୍ତରାଣ୍ଯନ୍ଯୋ ଅନ୍ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଧ୍ଯାର୍ପିତାନି । କଥଂ ସ୍ତୋମାଃ ପ୍ରତି ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେଷୁ ତାନି ସ୍ତୋମେଷୁ କଥମାର୍ପିତାନି
ସାତ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଚାରି ଅଧିକ, ଏକ ଉପରେ ଅନ୍ୟଟି ରଖାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ତୋମ କିପରି ଦଢ଼ି ରହିଛି, ଏବଂ ସେହି ସ୍ତୋମମାନେ କିପରି ଛନ୍ଦ ଭିତରେ ରଖାଯାଇଛି?
କଥଂ ଗାଯତ୍ରୀ ତ୍ରିଵୃତଂ ଵ୍ଯାପ କଥଂ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ପଞ୍ଚଦଶେନ କଲ୍ପତେ । ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶେନ ଜଗତୀ କଥମନୁଷ୍ଟୁପ୍କଥମେକଵିଂଶଃ
ଗାୟତ୍ରୀ କିପରି ତିନି ଭାଗକୁ ବିସ୍ତାର କଲା? ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ କିପରି ପଂଚଦଶ ସହିତ ବିନ୍ୟାସିତ? ଜଗତୀ କିପରି ତିରିଶି ତିନି ସହିତ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ କିପରି, ଏକବିଂଶ କିପରି?
{୨୩} ଅଷ୍ଟ ଜାତା ଭୂତା ପ୍ରଥମଜା ଋତସ୍ଯାଷ୍ଟେନ୍ଦ୍ରର୍ତ୍ଵିଜୋ ଦୈଵ୍ଯା ଯେ । ଅଷ୍ଟଯୋନିରଦିତିରଷ୍ଟପୁତ୍ରାଷ୍ଟମୀଂ ରାତ୍ରିମଭି ହଵ୍ଯମେତି
ଆଠଟି ସତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ; ଆଠଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବ ଋତ୍ୱିଜ୍; ଆଠ ଗର୍ଭ ଅଦିତି, ଆଠ ପୁଅଙ୍କର ମାଆ; ଆଠମ ରାତି ହବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଇତ୍ଥଂ ଶ୍ରେଯୋ ମନ୍ଯମାନେଦମାଗମଂ ଯୁଷ୍ମାକଂ ସଖ୍ଯେ ଅହମସ୍ମି ଶେଵା । ସମାନଜନ୍ମା କ୍ରତୁରସ୍ତି ଵଃ ଶିଵଃ ସ ଵଃ ସର୍ଵାଃ ସଂ ଚରତି ପ୍ରଜାନନ୍
ଏହିପରି ଭଲ ବୋଲି ଭାବି, ମୁଁ ତୁମ ମିଳନରେ ଆସିଛି, ମିତ୍ରତା ଚାହିଁ; ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଏକ ଜନ୍ମର, ଭଲ ନିଶ୍ଚୟ; ସେ, ସବୁକିଛି ଜାଣି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଯାଉ।
ଅଷ୍ଟେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଷଡ୍ଯମସ୍ଯ ଋଷୀଣାଂ ସପ୍ତ ସପ୍ତଧା । ଅପୋ ମନୁଷ୍ଯାନ୍ ଓଷଧୀସ୍ତାମୁ ପଞ୍ଚାନୁ ସେଚିରେ
ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଆଠ, ଯମ ପାଇଁ ଛଅ, ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ସାତ, ସାତ ପ୍ରକାର; ଜଳ, ମଣିଷ, ଔଷଧି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଏଉଁପରେ ଛିଟାଯାଇଛି।
କେଵଲୀନ୍ଦ୍ରାଯ ଦୁଦୁହେ ହି ଗୃଷ୍ଟିର୍ଵଶଂ ପୀଯୂଷଂ ପ୍ରଥମଂ ଦୁହାନା । ଅଥାତର୍ପଯଚ୍ଚତୁରଶ୍ଚତୁର୍ଧା ଦେଵାନ୍ ମନୁଷ୍ଯାନସୁରାନ୍ ଉତ ଋଷୀନ୍
ଗାଈ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଦୁଧ, ମଧୁର ସାର ଦେଲା; ପରେ ସେ ଚାରି ଭାଗରେ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ଦେବତା, ମଣିଷ, ଅସୁର ଓ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ତୃପ୍ତ କଲା।
କୋ ନୁ ଗୌଃ କ ଏକଋଷିଃ କିମୁ ଧାମ କା ଆଶିଷଃ । ଯକ୍ଷଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମେକଵୃଦେକର୍ତୁଃ କତମୋ ନୁ ସଃ
ଗାଈ କିଏ? ଏକ ଋଷି କିଏ? ଧାମ କ'ଣ? ଆଶା କ'ଣ? ପୃଥିବୀରେ କ'ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏକ ଆକୃତି, ଏକ କର୍ତ୍ତା—ସେ କିଏ?
ଏକୋ ଗୌରେକ ଏକଋଷିରେକଂ ଧାମୈକଧାଶିଷଃ । ଯକ୍ଷଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମେକଵୃଦେକର୍ତୁର୍ନାତି ରିଚ୍ଯତେ
ଗାଈ ଏକ, ଋଷି ଏକ, ଧାମ ଏକ, ଆଶା ଏକ; ପୃଥିବୀର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, କର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଏକ ଆକୃତି, ଏହାକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନାହିଁ।
ଵିରାଡ୍ଵା ଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ତସ୍ଯା ଜାତାଯାଃ ସର୍ଵମବିଭେଦିଯମେଵେଦଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି
ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ବିରାଟ୍ ଥିଲେ; ସେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତକୁ ବିଭାଜନ କଲେ, 'ଏହି ହେବ' ବୋଲି ଭାବି।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଗାର୍ହପତ୍ଯେ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଗୃହମେଧୀ ଗୃହପତିର୍ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ବାହାରିଗଲେ, ଘରର ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏଭଳି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଘରମାଳିକ ହୁଅନ୍ତି।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସାହଵନୀଯେ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଦେଵା ଦେଵହୂତିଂ ପ୍ରିଯୋ ଦେଵାନାଂ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଆହ୍ୱାନକୁ ଆସନ୍ତି, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନୌ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯଜ୍ଞର୍ତୋ ଦକ୍ଷିଣୀଯୋ ଵାସତେଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣା ଯଥାଯଥିକ ହୁଏ, ସେ ଅତିଥିସେବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ସଭାଯାଂ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସଭାଂ ସଭ୍ଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସଭା ତାଙ୍କୁ ଆସେ, ସେ ସଭାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସା ସମିତୌ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସମିତିଂ ସାମିତ୍ଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ସମିତିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସମିତି ତାଙ୍କୁ ଆସେ, ସେ ସମିତିରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସାମନ୍ତ୍ରଣେ ନ୍ଯକ୍ରାମତ୍। ଯନ୍ତ୍ଯସ୍ଯାମନ୍ତ୍ରଣମାମନ୍ତ୍ରଣୀଯୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଆମନ୍ତ୍ରଣକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ଆମନ୍ତ୍ରଣ ତାଙ୍କୁ ଆସେ, ସେ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
ସୋଦକ୍ରାମତ୍ସାନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଧା ଵିକ୍ରାନ୍ତାତିଷ୍ଠତ୍
ସେ ପଦ ଦେଲେ, ସେ ଚାରିପଟେ ଆଗେ ବଢ଼ି ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଦଢ଼ିଆ ହେଲେ।
ତାଂ ଦେଵମନୁଷ୍ଯା ଅବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ଇଯମେଵ ତଦ୍ଵେଦ ଯଦୁଭଯ ଉପଜୀଵେମେମାମୁପ ହ୍ଵଯାମହା ଇତି
ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଜଣେ ହିଁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଉଭୟ ଜୀବନ୍ତୁ। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିବା।”
ତାମୁପାହ୍ଵଯନ୍ତ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଊର୍ଜ ଏହି ସ୍ଵଧ ଏହି ସୂନୃତ ଏହୀରାଵତ୍ଯେହୀତି
“ଓ ପୋଷଣ! ଆସ, ଓ ସ୍ୱଧା! ଆସ, ଓ ମଧୁର ବାଣୀ! ଆସ, ଓ ଆହାରରେ ଧନ୍ୟ! ଆସ।”
ତସ୍ଯା ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵତ୍ସ ଆସୀଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯଭିଧାନ୍ଯଭ୍ରମୂଧଃ
ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଛୁଆଁ ଥିଲେ, ଗାୟତ୍ରୀ ଚଣ୍ଡ କହୁଥିଲେ, ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚାଲିଯାଉନଥିଲେ।