{୧୭} ଅପକ୍ରୀତାଃ ସହୀଯସୀର୍ଵୀରୁଧୋ ଯା ଅଭିଷ୍ଟୁତାଃ । ତ୍ରାଯନ୍ତାମସ୍ମିନ୍ ଗ୍ରାମେ ଗାମଶ୍ଵଂ ପୁରୁଷଂ ପଶୁମ୍
ଯେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗ୍ରାମର ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଲୋକ ଓ ପଶୁମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
ମଧୁମନ୍ ମୂଲଂ ମଧୁମଦଗ୍ରମାସାଂ ମଧୁମନ୍ ମଧ୍ଯଂ ଵୀରୁଧାଂ ବଭୂଵ । ମଧୁମତ୍ପର୍ଣଂ ମଧୁମତ୍ପୁଷ୍ପମାସାଂ ମଧୋଃ ସମ୍ଭକ୍ତା ଅମୃତସ୍ଯ ଭକ୍ଷୋ ଘୃତମନ୍ନଂ ଦୁହ୍ରତାଂ ଗୋପୁରୋଗଵମ୍
ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ମୂଳ ମଧୁର, ଶିଖର ମଧୁର, ମଧ୍ୟଭାଗ ମଧୁର; ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ମଧୁର। ସେମାନେ ମଧୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅମୃତର ଖାଦ୍ୟ, ଗହଁ ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଘୃତ ଓ ପୋଷଣ ଦେଇଥାଏ।
ଯାଵତୀଃ କିଯତୀଶ୍ଚେମାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମଧ୍ଯୋଷଧୀଃ । ତା ମା ସହସ୍ରପର୍ଣ୍ଯୋ ମୃତ୍ଯୋର୍ମୁଞ୍ଚନ୍ତ୍ଵଂହସଃ
ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଓଉଷଧି ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ପତ୍ର ଥାଏ, ସେମାନେ ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରୁନ୍ତୁ।
ଵୈଯାଘ୍ରୋ ମଣିର୍ଵୀରୁଧାଂ ତ୍ରାଯମାନୋଽଭିଶସ୍ତିପାଃ । ଅମୀଵାଃ ସର୍ଵା ରକ୍ଷାଂସ୍ଯପ ହନ୍ତ୍ଵଧି ଦୂରମସ୍ମତ୍
ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବାଘ ମଣି, ଯେ ଅପଶପ ରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଅପୟକୁ ଦୂରକୁ ହଟାଇ ଦିଅନ୍ତୁ।
ସିଂହସ୍ଯେଵ ସ୍ତନଥୋଃ ସଂ ଵିଜନ୍ତେଽଗ୍ନେରିଵ ଵିଜନ୍ତେ ଆଭୃତାଭ୍ଯଃ । ଗଵାଂ ଯକ୍ଷ୍ମଃ ପୁରୁଷାଣାଂ ଵୀରୁଦ୍ଭିରତିନୁତ୍ତୋ ନାଵ୍ଯା ଏତୁ ସ୍ରୋତ୍ଯାଃ
ସିଂହର ଗର୍ଜନ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିର ଟିକିକି ଯେପରି ଛିଟିଯାଏ, ସେପରି ଗାଈ ଓ ଲୋକଙ୍କର ରୋଗ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦୂର କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ରୋଗର ପ୍ରବାହ ନଦୀକୁ ଯାଉ।
ମୁମୁଚାନା ଓଷଧଯୋଽଗ୍ନେର୍ଵୈଶ୍ଵାନରାଦଧି । ଭୂମିଂ ସଂତନ୍ଵତୀରିତ ଯାସାଂ ରାଜା ଵନସ୍ପତିଃ
ଯେଉଁ ଔଷଧମାନେ ବିଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ବନସ୍ପତି।
ଯା ରୋହନ୍ତ୍ଯାଙ୍ଗିରସୀଃ ପର୍ଵତେଷୁ ସମେଷୁ ଚ । ତା ନଃ ପଯସ୍ଵତୀଃ ଶିଵା ଓଷଧୀଃ ସନ୍ତୁ ଶଂ ହୃଦେ
ଯେ ଆଙ୍ଗିରସ ଔଷଧମାନେ ପାହାଡ଼ ଓ ସମତଳ ଭୂମିରେ ବଢ଼ିଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଧରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭ ଓ ଆମ ହୃଦୟକୁ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଯାଶ୍ଚାହଂ ଵେଦ ଵୀରୁଧୋ ଯାଶ୍ଚ ପଶ୍ଯାମି ଚକ୍ଷୁଷା । ଅଜ୍ଞାତା ଜାନୀମଶ୍ଚ ଯା ଯାସୁ ଵିଦ୍ମ ଚ ସଂଭୃତମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁ ଉଦ୍ଭିଦମାନେକୁ ଜାଣେ, ଯେଉଁମାନେକୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଜଣା ଯାହା ଆମେ ଶିଖୁଛୁ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେକୁ ସମସ୍ତେ ଏକାସাথে ଜାଣେ—
ସର୍ଵାଃ ସମଗ୍ରା ଓଷଧୀର୍ବୋଧନ୍ତୁ ଵଚସୋ ମମ । ଯଥେମଂ ପାରଯାମସି ପୁରୁଷଂ ଦୁରିତାଦଧି
ସମସ୍ତ ଔଷଧମାନେ ମୋର କଥାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯେପରି ଆମେ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରୁଛୁ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥୋ ଦର୍ଭୋ ଵୀରୁଧାଂ ସୋମୋ ରାଜାମୃତଂ ହଵିଃ । ଵ୍ରୀହିର୍ଯଵଶ୍ଚ ଭେଷଜୌ ଦିଵସ୍ପୁତ୍ରାଵମର୍ତ୍ଯୌ
ଅଶ୍ୱଥ, ଦର୍ଭା ଘାସ, ଉଦ୍ଭିଦ, ସୋମ ରାଜା, ଅମୃତ ହବି, ଚାଉଳ ଓ ଯବ, ଔଷଧ, ଦିବ୍ୟ ସନ୍ତାନ, ଅମର—
{୧୮} ଉଜ୍ଜିହୀଧ୍ଵେ ସ୍ତନଯତ୍ଯଭିକ୍ରନ୍ଦତ୍ଯୋଷଧୀଃ । ଯଦା ଵଃ ପୃଶ୍ନିମାତରଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ରେତସାଵତି
ଯେତେବେଳେ ତୁମ ରଙ୍ଗିନ ମାଆ ମେଘ ଧାରା ଝରାଏ, ତୁମେ ଔଷଧମାନେ ଗର୍ଜନ କରି ଉଠିଯାଅ।
ତସ୍ଯାମୃତସ୍ଯେମଂ ବଲଂ ପୁରୁଷଂ ପଯଯାମସି । ଅଥୋ କୃଣୋମି ଭେଷଜଂ ଯଥାସଚ୍ଛତହାଯନଃ
ସେଇ ଅମୃତର ଶକ୍ତି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଉ, ଏବଂ ମୁଁ ଏପରି ଔଷଧ ତିଆରି କରେଁ ଯାହାରେ ସେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିପାରିବ।
ଵରାହୋ ଵେଦ ଵୀରୁଧଂ ନକୁଲୋ ଵେଦ ଭେଷଜୀମ୍ । ସର୍ପା ଗନ୍ଧର୍ଵା ଯା ଵିଦୁସ୍ତା ଅସ୍ମା ଅଵସେ ହୁଵେ
ବନ୍ଦର ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଜାଣେ, ନକୁଲ ଔଷଧକୁ ଜାଣେ, ସାପ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବା ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ।
ଯାଃ ସୁପର୍ଣା ଆଙ୍ଗିରସୀର୍ଦିଵ୍ଯା ଯା ରଘଟୋ ଵିଦୁଃ । ଵଯାଂସି ହଂସା ଯା ଵିଦୁର୍ଯାସ୍ଚ ସର୍ଵେ ପତତ୍ରିଣଃ । ମୃଗା ଯା ଵିଦୁରୋଷଧୀସ୍ତା ଅସ୍ମା ଅଵସେ ହୁଵେ
ଯେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଆଙ୍ଗିରସ ଉଦ୍ଭିଦ, ରଘଟ ଜାଣିଥିବା, ପକ୍ଷୀ, ହଂସ ଓ ସମସ୍ତ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏବଂ ଯେଉଁ ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ ଔଷଧ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତୁ।
ଯାଵତୀନାମୋଷଧୀନାଂ ଗାଵଃ ପ୍ରାଶ୍ନନ୍ତ୍ଯଘ୍ନ୍ଯା ଯଵତୀନାମଜାଵଯଃ । ତାଵତୀସ୍ତୁଭ୍ଯମୋଷଧୀଃ ଶର୍ମ ଯଚ୍ଛନ୍ତ୍ଵାଭୃତାଃ
ଯେତେ ଔଷଧ ଗାଈମାନେ ଓ ଛୋଟ ଛୋଟ ଛାଗଳିମାନେ ଖାଆନ୍ତି, ସେତେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ।
ଯାଵତୀଷୁ ମନୁଷ୍ଯା ଭେଷଜଂ ଭିଷଜୋ ଵିଦୁଃ । ତାଵତୀର୍ଵିଶ୍ଵଭେଷଜୀରା ଭରାମି ତ୍ଵାମଭି
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେ ଚିକିତ୍ସକ ଔଷଧ ଜାଣନ୍ତି, ସେତେ ସମସ୍ତ ଔଷଧ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଛି।
ପୁଷ୍ପଵତୀଃ ପ୍ରସୂମତୀଃ ଫଲିନୀରଫଲା ଉତ । ସଂମାତର ଇଵ ଦୁହ୍ରାମସ୍ମା ଅରିଷ୍ଟତାତଯେ
ଫୁଲ ଫୁଟୁଥିବା, ମଣ୍ଡା ହେଉଥିବା, ଫଳ ଦେଉଥିବା ଓ ଯେଉଁ ଗଛମାନେ ଫଳ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମାଆ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ପରି, ଆମକୁ ସମସ୍ତ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
ଉତ୍ତ୍ଵାହାର୍ଷଂ ପଞ୍ଚଶଲାଦଥୋ ଦଶଶଲାଦୁତ । ଅଥୋ ଯମସ୍ଯ ପଡ୍ଵୀଶାଦ୍ଵିଶ୍ଵସ୍ମାଦ୍ଦେଵକିଲ୍ବିଷାତ୍
ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ବନ୍ଧନ ଓ ଦଶ ପ୍ରକାରର ବନ୍ଧନ ହଟାଇଛି; ଏହିପରି ଯମଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅପରାଧକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରିଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରୋ ମନ୍ଥତୁ ମନ୍ଥିତା ଶକ୍ରଃ ଶୂରଃ ପୁରଂଦରଃ । ଯଥା ହନାମ ସେନା ଅମିତ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରଶଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ସହସିକ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯେପରି ଆମେ ଶତଶଃ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ବିନାଶ କରୁଛୁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କର।
ପୂତିରଜ୍ଜୁରୁପଧ୍ମାନୀ ପୂତିଂ ସେନାଂ କୃଣୋତ୍ଵମୂମ୍ । ଧୂମମଗ୍ନିଂ ପରାଦୃଶ୍ଯାଽମିତ୍ରା ହୃତ୍ସ୍ଵା ଦଧତାଂ ଭଯମ୍
ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦୋରି, ଫୁଲିଉଠିବା ଦୋରି, ସେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ କରୁ; ଧୂଆଁ ଆଗୁନିକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁ—ଶତ୍ରୁମାନେ ମନରେ ଭୟ ଧରି ରଉନ୍ତୁ।
ଅମୂନ୍ ଅଶ୍ଵତ୍ଥ ନିଃ ଶୃଣୀହି ଖାଦାମୂନ୍ ଖଦିରାଜିରମ୍ । ତାଜଦ୍ଭଙ୍ଗ ଇଵ ଭଜ୍ଯନ୍ତାଂ ହନ୍ତ୍ଵେନାନ୍ ଵଧକୋ ଵଧୈଃ
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ, ସେମାନେକୁ କାଟ; ଖଦିର ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ, ସେମାନେକୁ ଖାଉ; ତୃଣ ଭଙ୍ଗିବା ପରି ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନ୍ତୁ, ଘାତକ ତୁମର ଅସ୍ତ୍ରରେ ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ।
ପରୁଷାନ୍ ଅମୂନ୍ ପରୁଷାହ୍ଵଃ କୃଣୋତୁ ହନ୍ତ୍ଵେନାନ୍ ଵଧକୋ ଵଧୈଃ । କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶର ଇଵ ଭଜ୍ଯନ୍ତାଂ ବୃହଜ୍ଜାଲେନ ସଂଦିତାଃ
କଠିନମନ୍ତି ଲୋକମାନେ, କଠିନ ନାମ ଧାରିଥିବା ଦ୍ୱାରା କଠିନ ହେଉନ୍ତୁ; ଘାତକ ତୁମର ଅସ୍ତ୍ରରେ ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ; ତୀର ଭଙ୍ଗିବା ପରି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନ୍ତୁ, ବଡ଼ ଜାଲରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଜାଲମାସୀଜ୍ଜାଲଦଣ୍ଡା ଦିଶୋ ମହୀଃ । ତେନାଭିଧାଯ ଦସ୍ଯୂନାଂ ଶକ୍ରଃ ସେନାମପାଵପତ୍
ଆକାଶରେ ଜାଲ ପତିଥିଲା, ଦିଗ ଓ ଭୂମିରେ ଜାଲ ଦଣ୍ଡ ଥିଲା; ଏହି ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ର ଦାସ୍ୟୁମାନେର ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ।
ବୃହଦ୍ଧି ଜାଲଂ ବୃହତଃ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଵାଜିନୀଵତଃ । ତେନ ଶତ୍ରୂନ୍ ଅଭି ସର୍ଵାନ୍ ନ୍ଯୁବ୍ଜ ଯଥା ନ ମୁଚ୍ଯାତୈ କତମଶ୍ଚନୈଷାମ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶକ୍ରଙ୍କର ବଡ଼ ଜାଲ ଅତି ବିଶାଳ; ଏହି ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବଶ କର, ଯେଉଁଠାରେ ଏମାନେ ମଧ୍ୟ କେହି ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି।
ବୃହତ୍ତେ ଜାଲଂ ବୃହତ ଇନ୍ଦ୍ର ଶୂର ସହସ୍ରାର୍ଘସ୍ଯ ଶତଵୀର୍ଯସ୍ଯ । ତେନ ଶତଂ ସହସ୍ରମଯୁତଂ ନ୍ଯର୍ବୁଦଂ ଜଘାନ ଶକ୍ରୋ ଦସ୍ଯୂନାମଭିଧାଯ ସେନଯା
ତୁମର ଜାଲ ବଡ଼, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର, ହଜାର ଉପହାର ଓ ଶତଶକ୍ତିର ଧନୀ; ଏହି ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ର, ତୁମେ ଏକଶ ହଜାର, ଦଶ ହଜାର, ଲକ୍ଷ ଦାସ୍ୟୁମାନେକୁ ତୁମ ସେନା ସହିତ ଧ୍ୱଂସ କଲେ।
ଅଯଂ ଲୋକୋ ଜାଲମାସୀଚ୍ଛକ୍ରସ୍ଯ ମହତୋ ମହାନ୍ । ତେନାହମିନ୍ଦ୍ରଜାଲେନାମୂଂସ୍ତମସାଭି ଦଧାମି ସର୍ଵାନ୍
ଏହି ସଂସାର ଶକ୍ରଙ୍କ ବଡ଼ ଜାଲରେ ପରିଣତ ହେଲା; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଦେଉଛି।
ସେଦିରୁଗ୍ରା ଵ୍ଯୃଦ୍ଧିରାର୍ତିଶ୍ଚାନପଵାଚନା । ଶ୍ରମସ୍ତନ୍ଦ୍ରୀଶ୍ଚ ମୋହଶ୍ଚ ତୈରମୂନ୍ ଅଭି ଦଧାମି ସର୍ଵାନ୍
ଜ୍ୱର, ଭୟଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି, ଦୁଃଖ ଓ ଦୂରେ ଚାଲିଯିବା; କ୍ଲାନ୍ତି, ଅଳସ୍ୟ ଓ ମୂଢତା—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଢାକି ଦେଉଛି।
ମୃତ୍ଯଵେଽମୂନ୍ ପ୍ର ଯଛାମି ମୃତ୍ଯୁପାଶୈରମୀ ସିତାଃ । ମୃତ୍ଯୋର୍ଯେ ଅଘଲା ଦୂତାସ୍ତେଭ୍ଯ ଏନାନ୍ ପ୍ରତି ନଯାମି ବଦ୍ଧ୍ଵା
ମୁଁ ଏମାନେକୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସମର୍ପଣ କରୁଛି, ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି; ଯେମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ଦୂତ, ନଶ୍ୱରତାର ପ୍ରତିନିଧି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏମାନେକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଉଛି।
{୨୦} ନଯତାମୂନ୍ ମୃତ୍ଯୁଦୂତା ଯମଦୂତା ଅପୋମ୍ଭତ । ପରଃସହସ୍ରା ହନ୍ଯନ୍ତାଂ ତୃଣେଢ୍ଵେନାନ୍ ମତ୍ଯଂ ଭଵସ୍ଯ
ମୃତ୍ୟୁର ଦୂତମାନେ, ଯମଙ୍କ ଦୂତମାନେ, ସେମାନେକୁ ନେଇଯାଉନ୍ତୁ; ହଜାର ହଜାର ଶତ୍ରୁ ନଶ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ, ଘାତକ, ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ତୃଣ ସମାନ ହେଉନ୍ତୁ।
ସାଧ୍ଯା ଏକଂ ଜାଲଦଣ୍ଡମୁଦ୍ଯତ୍ଯ ଯନ୍ତ୍ଯୋଜସା । ରୁଦ୍ରା ଏକଂ ଵସଵ ଏକମାଦିତ୍ଯୈରେକ ଉଦ୍ଯତଃ
ସାଧ୍ୟମାନେ ଏକ ଜାଲ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଶକ୍ତିରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ରୁଦ୍ରମାନେ ଏକ, ବସୁମାନେ ଏକ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଏକ ଜାଲ ଦଣ୍ଡ ଶକ୍ତିରେ ଉଠାଇଛନ୍ତି।