ଏକ ସମୟର କଥା। ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର, ବୃତ୍ରା ନାଶକ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ କିମ୍ବା ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଚାଲିଯିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଉଥରେ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଉଛି, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ହୋଇଯିଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ପାଇଁ ତଳ ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କଲ, ମୁଁ ଏହି ଜନମାନେକୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଧୀନ କରିଦେଉଛି। ଏଠାରେ, ବୃତ୍ରା ନାଶକ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ନାଡିରେ ଦୃଢ଼ ଆଘାତ କର; ଏଠାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଉଭୟ ହୋଇ ଦଢ଼ିଯାଅ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମ ପୂଜକ। ଆମେ ତୁମକୁ ଧରିଛୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଆମେ ତୁମର କୃପା ପାଉ। ଏହି ପୂଜାରେ ଆକାଶକୁ ଅର୍ପଣ, ପୃଥିବୀକୁ ଅର୍ପଣ, ବ୍ୟୋମକୁ ଅର୍ପଣ, ପୁନଃ ବ୍ୟୋମକୁ ଅର୍ପଣ, ଆଉଥରେ ଆକାଶକୁ ଅର୍ପଣ, ପୃଥିବୀକୁ ଅର୍ପଣ ଦିଆଯାଉଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୋର ଦୃଷ୍ଟି, ବାୟୁ ମୋର ଶ୍ୱାସ, ବ୍ୟୋମ ମୋର ଆତ୍ମା, ପୃଥିବୀ ମୋର ଶରୀର। ମୋର ନାମ ଅସ୍ତୃତ, ଏହି ମୁଁ। ସେ ସ୍ୱୟଂ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ୁ, ଶକ୍ତି ବଢ଼ୁ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ୁ; ପ୍ରାଣଦାତା ଓ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୋତେ ଚରାଗୋପ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋ ସହିତ ରୁହ, ମୋତେ କ୍ଷତି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ପଥର ଆବରଣ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମନ୍ୟଙ୍କୁ ବାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଥିଲା—ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ନିଶ୍ଚିତ ଦିଗ, ଉପର ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟଦିଗରୁ ଆସୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମନ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ପଥର ଆବରଣ ରକ୍ଷା କରୁ। ମହାମନା ହେଇ, ମୁଁ ପ୍ରାଣବାୟୁ ମାତରିଶ୍ୱାନ୍କୁ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଶ୍ୱାସକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ଦୃଷ୍ଟି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ, ଶ୍ରବଣ ବ୍ୟୋମରୁ, ଶରୀର ପୃଥିବୀରୁ। ଆମେ ମନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ସରସ୍ୱତୀଠାରୁ ବାଣୀକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁ। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, “ହେ ମହାବଳଶାଳୀ, ମୁଁ କିପରି ଏଠାରେ ଅସୁରଙ୍କ ସହିତ କଥାହେଲି? କିପରି ପିତା, କିପରି ହରି, ଦୃଢ଼ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ସହିତ? ବରୁଣ, ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ପୃଶ୍ନିଙ୍କୁ ଦେଲ, ପୁନଃ ଦୟାଳୁ ହୋଇ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଦେଲ। ମୁଁ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୟାଳୁ ହେଉନି, କାହାକୁ ସମ୍ମିଳିତ କରିବି, କାହାକୁ ନିକଟ କରିବି, ଏହି ବିଚାର କରେ। କେଉଁ ଜ୍ଞାନରେ, ହେ ଅଥର୍ବଣ, କେଉଁ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ଜ୍ଞାତା ଜାତଵେଦାସ ହେଲ? ସତ୍ୟକୁ ମୁଁ ଜ୍ଞାନରେ ଗଭୀର, ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଜାତଵେଦାସ। କୌଣସି ଦାସ କିମ୍ବା ନାରୀ ମୋର ନିୟମର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ମାପିପାରିନାହାନ୍ତି। ବରୁଣ, ଧନ୍ୟ ଓ ଅନୁଗ୍ରହଶୀଳଙ୍କୁ ତୁମେ ଅନେକ ଦୋଷହୀନ କଥା ଦେଉଛ, ଲୋଭୀମାନେ ଉପହାର ପାଇଁ ନ ଆସନ୍ତୁ। ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ କଠୋର କୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ନୟନୀୟ। ମୋତେ ଲୋକମାନେ କଠୋର କୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ; ପୁନଃ ମୁଁ ଗାୟକଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦେଉଛି। ମୋର ସ୍ତୁତି ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଦିଗରେ ଶକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ। ତୁମର ସ୍ତୁତି, ଉନ୍ନତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ। ଯାହା ତୁମେ ଦେଉନାହାଁ, ତାହା ମୋତେ ଦିଅ; ତୁମେ ମୋ ସପ୍ତପଦ ସାଥୀ, ବନ୍ଧୁ। ଆମର ସାମ୍ପ୍ରତିକତା ଏକତ୍ରିତ ହେଉ, ଆମର ଜନ୍ମ ଏକ, କାରଣ ମୁଁ ଜାଣେ ଆମର ଜନ୍ମ ଏକ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା ଦେଉନାହାଁ, ଦେଉଛି; ତୁମେ ମୋ ସପ୍ତପଦ ସାଥୀ, ବନ୍ଧୁ। ଦେବତା ଦେବତାକୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୁଦ୍ଧିମାନକୁ ସ୍ତୁତି କରେ; ପ୍ରେରିତ ବ୍ୟକ୍ତି ବରୁଣ, ନୟନୀୟ, ଅଥର୍ବଣଙ୍କୁ, ଦେବମିତ୍ରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହିଠାରେ ଆମକୁ କୃପା କର, ହେ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ; ତୁମେ ଆମର ବନ୍ଧୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ପ୍ରତି। ଏହି ଦିନ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି, ହେ ଦେବତା ଜାତଵେଦାସ, ଦେବମାନେକୁ ପୂଜା କର; ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ଦୂତ, ଋଷି, ଜାଗୃତ। ତନୂନପାତ, ସତ୍ୟପଥର ଯାତ୍ରୀ, ମଧୁର ବାକ୍, ମଧୁର ରସରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଆମର ଚିନ୍ତାକୁ ଜ୍ଞାନରେ ଗଠିତ କର, ଯଜ୍ଞକୁ ଜାଗୃତ କର, ଆମର କ୍ରିୟାକୁ ଦିବ୍ୟ କର। ଆହ୍ୱାନ ଓ ସ୍ତୁତି ପାଇଁ, ଅଗ୍ନି, ବସୁମାନେ ସହିତ ଏଠି ଆସ; ତୁମେ ଦେବମାନେଙ୍କର ମହାପୁରୋହିତ, ତୁମେ ସମ୍ପୂଜ୍ୟ, ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ହ। ପୃଥିବୀର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରାଚୀନ କୁଶଗ୍ରାସ ବିଛାଯାଉ, ଦିନର ଆରମ୍ଭରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ଥାନ। ଏହା ବିଶାଳ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଦେବତାମାନେ, ଅଦିତିଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭାସନ। ଦେବୀମାନେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଜିଥିବା ଭାବେ, ମହାଦ୍ୱାର ଖୋଲାଯାଉ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ଦିବ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଦେବମାନେ ପାଇଁ ସହଜ ହେଉ। ଶୁଭଦାୟିନୀ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ, ସେଠି ଉଷା ଓ ରାତି ଏକାସନେ ବସନ୍ତୁ। ଦିବ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଦେବ ହୋତା, ପ୍ରଥମ ଓ ଅନୁପମ, ମାନବମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ପାଇଁ ମାପିଦେଇ ଦିଆଯାଉଛନ୍ତି, ସମ୍ମିଳନରେ ପ୍ରବୀଣମାନେକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛନ୍ତି, ପ୍ରାଚୀନ ଆଲୋକକୁ ଠିକ୍ ଦିଗରେ ପ୍ରେରଣ କରୁଛନ୍ତି। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାରତୀ ଏଠି ଯଜ୍ଞରେ ଆସନ୍ତୁ, ଏଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଗୃତ ହେଉନ୍ତୁ; ତିନି ଦେବୀ, ସତ୍ୟ ପ୍ରେରଣାର ସରସ୍ୱତୀମାନେ, ଏହି ଶୁଭାସନରେ ବସନ୍ତୁ। ଯିଏ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ, ଦୁଇ ମାତା, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ତାଙ୍କର ଆକୃତିରେ ଗଢ଼ିଥିଲେ—ଆଜି, ହୋତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଆମେ ସେଇ ଦେବତା ତ୍ୱଷ୍ଟାକୁ ଜାଣିବା ଓ ପୂଜିବା। ବନସ୍ପତି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ପଣକୁ ଉପଯୋଗ କର; ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଶାନ୍ତିଦାୟକ, ମଧୁ ଓ ଘୃତରେ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଦେବତା, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ରକ୍ଷା ଓ ଦୟାର ମହାନ କଥା ଏହି ପୂଜାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।