ଏହି ପବିତ୍ର ଅଥର୍ବବେଦର ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବତାମୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଗଢ଼ିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ସେହି ଶକ୍ତିମୟ ଔଷଧମୂଳମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ପିତା ହେବେ ଆକାଶ, ମାତା ହେବେ ପୃଥିବୀ, ଓ ସମୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦର ମୂଳ। ସେହି ଦିବ୍ୟ ଔଷଧମୂଳମାନେ ଜଣେ ପୁଅ ପରି ଜ୍ଞାନ ଦେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗାଯାଉଛି। ପୁଣି, ଦୁଧରେ ଭରିଥିବା ଔଷଧମୂଳମାନେ ଆମ ବାଣୀକୁ ଦୁଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଧମୟ ଔଷଧମୂଳମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଆମେ ହଜାର ହଜାର ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରୁ। ମୁଁ ଜାଣେ ଏହି ଦୁଧମୟ ଧାନ୍ୟକୁ, ତାହାର ନାମ ଏବଂ ତାହାକୁ ତିଆରି କରୁଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ—ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ହୁଏନି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛି। ପଞ୍ଚ ଦିଗର ପଞ୍ଚ ପ୍ରଜାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ବର୍ଷା ନଦୀ ପରି ଏଠି ଆସୁ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଚୁରତା ନେଇ ଆସୁ। ଶତଧାରା, ସହସ୍ରଧାରା, ଅକ୍ଷୟ ଝରଣା ପରି ଆମ ଧାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅନେକ ଧାରା ହେଉ। ଶତହସ୍ତରେ ଏହାକୁ ସଂଗ୍ରହ କର, ସହସ୍ରହସ୍ତରେ ବିତରଣ କର, ଯାହା କରାଯାଇଛି ଓ କରାଯାଉଛି, ସେଥିରୁ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଚୁରତା ଆଣ। ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କର ତିନି ମାପ, ଗୃହଣୀମାନଙ୍କର ଚାରି ମାପ ଅଛି; ତାହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ, ଏହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ଅଭିଷେକ କରୁ। ଉପୋହା ଓ ସମୂହା—ଏମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଉପଜାୟକ; ସେମାନେ ଏଠି ଅନେକ ଅକ୍ଷୟ ସମୃଦ୍ଧି ଆଣନ୍ତୁ। ଏଠି ଏକ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଅଭିଲାଷା ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରାଯାଉଛି—"ତୁମକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କର, ଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ି ରୁହନି, ଭୟଙ୍କର କାମବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମ ହୃଦୟକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଉଛି।" ଏହି କାମବାଣ ପତ୍ରାଗ୍ର, ଆକାଂକ୍ଷାର କଣ୍ଟକ, ଇଚ୍ଛାର ଅଙ୍କୁର; ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଅଭିଲାଷା ତୁମ ହୃଦୟକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରୁ। ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତୀବ୍ର କାମବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମ ହୃଦୟକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଉଛି। ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଶୁଷ୍କ ମୁଖ ହୋଇ, ଆସି ନ ଯାଅ; ମୃଦୁ ହେଉ, କ୍ରୋଧ ହୀନ ହେଉ, ମିଠା କଥା କହ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ବିଶ୍ୱାସୀ ହେଉ। "ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଓ ସନ୍ତାନ, ମାତା ଓ ପିତା ଉଭୟଠାରୁ; ତୁମ ଇଚ୍ଛାମାନେ, ହେ ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ, ମୋ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରୁ।" ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାମନ୍ତାକୁ ହୃଦୟରୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରନ୍ତୁ; ଏପରେ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍ଚିନ୍ତ କରି, ମୋ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତଳେ ଆଣନ୍ତୁ। ପରେ, ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ଦେବତାମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ପୂର୍ବଦିଗର ଦେବତାମାନେ—ଯାହାଙ୍କୁ "ବାଣ" କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କର ବାଣ ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ "ବିଷବାଣ", ତାଙ୍କର ବାଣ କାମ; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ "ବୈରାଜ", ବାଣ ହେଉଛି ଜଳ; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ "ନିପାତକ", ବାଣ ହେଉଛି ବାୟୁ; ନିଶ୍ଚଳ ଦିଗରେ "ନିଲିମ୍ପ", ବାଣ ହେଉଛି ଔଷଧି; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦିଗରେ "ବସ୍ବନ୍ତ", ବାଣ ହେଉଛନ୍ତି ବୃହସ୍ପତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ନମସ୍କାର, ଓ ହୋମ ଦିଆଯାଉଛି। ଏହି ଦିଗମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି—ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ମହାନ, ଅସିତ ରକ୍ଷକ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ବାଣ; ଦକ୍ଷିଣରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମହାନ, ତିରସ୍ଚୀରାଜୀ ରକ୍ଷକ, ପିତୃମାନେ ବାଣ; ପଶ୍ଚିମରେ ବରୁଣ ମହାନ, ପୃଦାକୁ ରକ୍ଷକ, ଜଳ ବାଣ; ଉତ୍ତରରେ ସୋମ ମହାନ, ସ୍ୱଜ ରକ୍ଷକ, ବିଦ୍ୟୁତ ବାଣ; ନିଶ୍ଚଳ ଦିଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ମହାନ, କଳ୍ମାଷଗ୍ରୀବ ରକ୍ଷକ, ଔଷଧି ବାଣ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦିଗରେ ବୃହସ୍ପତି ମହାନ, ଶ୍ୱିତ୍ର ରକ୍ଷକ, ବର୍ଷା ବାଣ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦିଆଯାଉଛି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଆମେ ଘୃଣା କରୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଜଉଳରେ ଛାଡ଼ାଯାଉଛି। ଏହିଠାରେ, ଏକ ଅନ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କର କଥା ଆସେ—ଏକ ମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁଠି ଗାଈମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ନିର୍ମାତାମାନେ ଥିଲେ; ସେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଦମନକାରୀ ଯୋଗକୁ ବାନ୍ଧିଲେ, ଗୋମାନେ ଅନ୍ତ କରି, ରୂଦ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ସେ ମାଂସଭୋଜୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ, ଗୋମାନେ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ, ଯାହାଫଳରେ ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ୍ର ହେଉ। ପୁରୁଷ, ପଶୁ, ଘୋଡ଼ା, ମାଟି, ଏଠି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭ କର, ଏଠି କୌଣସି କ୍ଷତି ନ ଆଣ। ଏଠି ପୂଷ୍ଟି, ରସ, ଏଠି ଶତଗୁଣ ଧନ ଆସୁ, ରାତି, ଗୋମାନେ ପାଳନ କର। ଯେଉଁଠି ଭଲ ହୃଦୟ ଓ ଭଲ କାମର ମିତ୍ରମାନେ ରହନ୍ତି, ଦେହରୁ ରୋଗ ଦୂର କରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେଠି ରାତି ପହଞ୍ଚୁ, ଆମ ଲୋକ କିମ୍ବା ପଶୁମାନେ କୁ କ୍ଷତି ନ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ଭଲ ହୃଦୟ ଓ ଭଲ କାମ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ ହୁଏ, ସେଠି ରାତି ପହଞ୍ଚୁ, ଆମ ଲୋକ କିମ୍ବା ପଶୁମାନେ କୁ କ୍ଷତି ନ କରନ୍ତୁ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନର ଷୋଡ଼ଶଂଶ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି, ଯମଙ୍କ ନ୍ୟାୟାସନ୍ଧାନର ନ୍ୟାୟଧୀଶମାନେ ଅଛନ୍ତି—ସେଉଁଠି ଶ୍ୱେତପାଦ ଦାନ କରାଯିବା ଲୋକକୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଶ୍ୱେତପାଦ ଦାନ କରିଥିବା ଲୋକ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସଫଳତା ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଶ୍ୱେତପାଦ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠି ଯାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ବଳମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ କୌଣସି ଶୁଳ୍କ ଦେଉନ୍ତି। ପଞ୍ଚ ପିଠା ଓ ଶ୍ୱେତପାଦ ଦେଇଥିବା ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ପିତୃମାନଙ୍କର ଅକ୍ଷୟ ଲୋକରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଲୋକରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ୱେତପାଦ ତୁମକୁ କେବେ ଭ୍ରମିତ କରିବେନି, ଯେପରି ମହାସମୁଦ୍ର ଜଳରେ କମି ଯାଏନି, ଦୁଇ ଦେବତା ପାଖେ ବସିଥିବା ପରି, ଶ୍ୱେତପାଦ କେବେ ଭ୍ରମିତ କରିବେନି। "ଏହା କିଏ ଦେଲେ, କାହାକୁ ଦେଲେ?"—ଇଚ୍ଛା ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଦେଲା। ଦାତା ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା, ଗ୍ରାହକ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା, ଇଚ୍ଛା ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ମୁଁ ଇଚ୍ଛା ସହିତ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛି; ଏହା ତୁମ ଇଚ୍ଛା। ପୃଥିବୀ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁ, ଏହି ବିଶାଳ ଆକାଶ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁ।