ଏକ ପବିତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନର ସମୟରେ, ଜାତବେଦାସ୍ଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ — ତାଙ୍କର ତେଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ, ତିନି ଶରୀରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦାହ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ। ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଏବଂ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିର ଆତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶତଧାରା ଘୃତ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଉ। ଏହି ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଏଠାରେ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ତେଜରେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଉଛି; ସେ ବାୟୁ ଉପରେ ଆରୋହଣ କର, ମଧ୍ୟଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଆଗକୁ ଯାଅ, ପଛକୁ ଫେରିନଅ, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ବଜ ଥିଲେ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ମାତୃଭୂମିକୁ ଆରୋହଣ କରାଯାଉଛି, ପିତୃମାନଙ୍କ ପଥରେ; ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଘୃତ ଆହୁତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଗ୍ନି ନେଇଯାଉଛି, ଧର୍ମିକ ଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଉଛି। ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଅମର ହେଲେ, ଆହୁତି, ଫଳ, ହୋମ ଉପକରଣ ତିଆରି କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହିତ ଦେବପଥରେ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ଅଙ୍ଗିରାସ୍ଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି — ସତ୍ୟର ପଥକୁ ଦେଖ, ଧର୍ମିକ ମାନେ ଯିଏଁ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯାଅ। ଏହି ପଥରେ ଯାଇ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେଠି ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କର, ଏବଂ ସେଠି ଅପନାର ନିଜ ସ୍ଥାନ ନିଅ। ତିନିଟି ଅଦ୍ଭୁତ ପକ୍ଷୀ, ଉପର ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରରେ ବସିଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ଅମରତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠିଏଁ ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ ଏବଂ ଶକ୍ତି ମିଳେ। ତାପରେ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅନେକ ନଦୀ, ବାୟୁ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକଠା ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଯଜ୍ଞ ବୃଦ୍ଧି ପାଉ, ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅଞ୍ଜଳି ଶବ୍ଦରେ ଦିଆଯାଉଛି। ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ପ୍ରବାହିତ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ରୂପ ଏକାତ୍ମ ହେଉ। ଜଳର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଆଯାଏ—ହିମାଳୟର ଜଳ, ହ୍ରଦର ଜଳ, ଅବସାନ ଜଳ, ବର୍ଷାର ଜଳ ସମସ୍ତେ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅନ୍ତୁ। ମରୁଭୂମି, ଜଳାଭୂମି, ଖୋଦି ଆଣାଯାଇଥିବା ଜଳ, କୁମ୍ଭରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ କରୁ। ମେଘବିହୀନ ଗଭୀର ଜଳ ସମସ୍ତ ଚିକିତ୍ସକ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ, ସେମାନେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଉଛନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ ଜଳପାନ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଜଳ ଶୁଭ ଓ ରୋଗ ନାଶକ, ଆମକୁ ଔଷଧ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେବତା, ମଧ୍ୟଲୋକ, ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଔଷଧରୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଉଛି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜଳ, ଅରଣ୍ୟ, ଔଷଧ, ପଶୁ, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଜଳରେ ବିକସିତ; ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉ ଏବଂ ଧନ ଦିଅନ୍ତୁ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମହିମା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ରୂପ; ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଶ୍ରୀ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ—ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରବଣଶୀଳଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସ, ଆମକୁ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କର, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର ଏବଂ କ୍ଷତି ଦୂର କର। ଅଥର୍ବାନ୍ ପ୍ରଥମ ଆହୁତି ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ, ସେହି ଆହୁତିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଉଛି। ଦେବତାମୟ ଚେତନା ଆଗକୁ ଆସୁ, ମନର ମାତୃରୂପେ ଶୁଭ ହେଉ, ଆମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ, ସେହି ଚେତନା ଆମ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରୁ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଉଛି—ତୁମେ ଆସ, ଆମକୁ ଭାଗ୍ୟ ଦିଅ, ଆଶୀର୍ବାଦ କର। ବୃହସ୍ପତି, ଅଙ୍ଗିରାସ୍ଙ୍କ ବଂଶଜ, ଏହି ମୋର ଉଚ୍ଚାରଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ସେଉଁଠି ନିୟମିତ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଆମ ପଛେ ପଛେ ଚଲନ୍ତୁ। ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ଚଳନ୍ତି ଜନମାନଙ୍କ ଓ ପୃଥିବୀର ରାଜା; ସେଉଁଠିଠାରୁ ସେ ଉପାସକଙ୍କୁ ଧନ ଦିଅନ୍ତି, ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ ସେ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଧନ ଆଣି ଦିଅନ୍ତି। ପୁରୁଷ ସହସ୍ର ବାହୁ, ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ସହସ୍ର ପଦ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆବରଣ କରି, ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବ୍ୟାପି ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ତିନି ପଦରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କରି, ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ଏଠି ଥାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ସମସ୍ତ ମହିମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼; ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମର। ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଏହି ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଏବଂ ଅମରତ୍ୱର ନାୟକ। ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁ ରାଜନ୍ୟ, ମଧ୍ୟଭାଗ ଭଇଷ୍ୟ, ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମନରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ମୁଖରୁ, ବାୟୁ ଶ୍ୱାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟଲୋକ, ମୁଣ୍ଡରୁ ଆକାଶ, ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ, କାନରୁ ଦିଗ—ଏହିପରି ବିଶ୍ୱର ସଂରଚନା ହେଲା। ପ୍ରଥମେ ବିରାଟ୍ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବିରାଟ୍ ରୁ ପୁରୁଷ; ପୃଥିବୀର ପଛେ ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ ସେ ବ୍ୟାପି ଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷକୁ ଉପହାର ଭାବେ ନେଇ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ବସନ୍ତ ଘୃତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଂଧନ, ଶରତ୍ ଆହୁତି ହେଲା। ଏହି ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଯଜ୍ଞ ମେଘରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ; ଏହା ସହ ଦେବ, ସାଧ୍ୟ, ବସୁମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରୁ ଘୋଡ଼ା, ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଗାଈ, ଛାଗ, ମେଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରୁ ଋକ୍, ସାମ, ଛନ୍ଦସ୍, ଯଜୁସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଯଜ୍ଞରୁ ମିଶ୍ର ଘୃତ ସଂଗ୍ରହ ହେଲା; ପ୍ରାଣୀମାନେ—ବନ୍ୟ, ଗ୍ରାମ୍ୟ, ଆକାଶୀୟ—ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ। ସାତ ଉପଦାନ ଲକଠି ଏବଂ ଏକେଇସ୍ ଇଂଧନ ଲକଠି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲା, ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷକୁ ପଶୁଭାବେ ବାନ୍ଧି ଯଜ୍ଞ କଲେ। ମହାଦେବର ମୁଣ୍ଡରୁ ରାଜା ସୋମ—ସତତ୍ତର ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟି ପରେ। ଏଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ଶୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ମହିମା ବିଶ୍ୱକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ।