ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗୋମାତା ଉପରେ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ଲାଭ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ଏହି ମନେ ହୁଏ ଯେ ଅନ୍ୟ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଜିତିବେ, ଏହା ହେଉଛି ଗୋମାତାର ନିୟମ। ଗୋମାତା ତିନି ବର୍ଷ ଅଜଣା ରୋଗ ଭୋଗି ଅଜଣା ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ; ନାରଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗୋମାତାକୁ ଜଣିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଆସିବେ। ଯେଉଁଠି ଗୋମାତାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ, ଭବ ଓ ଶର୍ବ ତାହାର ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚି ତାଙ୍କୁ ନିଶାନା କରନ୍ତି। ଯିଏ ଗୋମାତାର ଅଂଡା ଓ ତନ୍ତୁ ଜଣିନାହିଁ, ତଥାପି ଦୁହିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ସକ୍ଷମ ହେଲେ, ଦୁଇଁ ଦ୍ୱାରା ଦୁହି ପାରିବେ। ଯିଏ ଗୋମାତାରୁ ଦୂରେ ରହେ ଓ ଚାହିଲା ପରେ ଦେଇନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ, ଦେଇବାକୁ ଚାହିଲା ବେଳେ ମିଳିଲା ପରେ ଦେଇବା ଉପରେ। ଦେବତାମାନେ ଗୋମାତାକୁ ଚାହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମୁଁହ କରିଲେ; ସେମାନେ ସବୁକୁ ‘ହେଡ଼ା’ ଚିତ୍କାର ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ମାନବ କୁ ଦେଲେନାହିଁ। ସେ ‘ହେଡ଼ା’ ଚିତ୍କାର ଗୋମାନେ ଦେଲେ, ଗୋମାତା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଯଦି କୌଣସି ମର୍ତ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶ ନିଜେ ନେଇଯାଏ, ସେ ପ୍ରିୟ ହୁଏନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗୋମାଳିକର ମାଲିକଙ୍କୁ ଶତ ଗୋ ଚାହିଲେ, ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: “ଏହିପରି, ଗୋମାତା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଅଧିକାର।” ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଦେଇନାହିଁ, ଅନ୍ୟକୁ ଦେଇଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଦେବତାମାନେ ବିପଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଗୋମାତାକୁ ଚାହିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ଜଣିଲେ, ଦେବତାମାନେ ସହ ଉଠାଇଲେ। ଗୋମାତା ଏକ ପୁରୁଷକୁ ସନ୍ତାନ ବିନା ଓ କମ୍ ଗୋ ଦେଇଥାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାହିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏନାହିଁ। ଆଗ୍ନି, ସୋମ, ମିତ୍ର, ଓ ବରୁଣ ଉପରେ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାହିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଦେଇଥାଏ, ସେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ଗୋମାଳିକର ମାଲିକ ନିଜେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣିନାହିଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ଗୋମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଉଚିତ; ଶୁଣିଲା ପରେ ଘରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣିବା ପରେ ଗୋମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଯାଏ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ନେଇଯାନ୍ତି। ଗୋମାତା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଥିବା ଧନ; ମାଲିକ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଲେ, ତୁମେ ତୁମ ରୂପ ଦେଖା। ସେ ମାଲିକ ମାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ଦିଅଯାଏ, ତାପରେ ଗୋମାତା ନିଜ ମନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚାହିବାକୁ ଦେଇଥାଏ। ମାଲିକ ମନରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ, ସେ ଏହି ଦେବୀକୁ ପାଇଥାଏ; ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିବା ସାମର୍ଥ୍ୟ ନେଇ ଆସନ୍ତି। ପିତୃଯଜ୍ଞ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ, ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏହି ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ପାଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ମାତାଙ୍କର ଅପମାନ ଲାଭ କରେନାହିଁ। ଗୋମାତା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ମାତା, ଏହିପରି ସେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ରୋକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଘୃତ ନେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଚମଚରେ ଦିଆଯାଏ, ଏହିପରି ଅଗ୍ନିମାନେ ଗୋମାତାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଏଥିବା ପିଠା ପରି, ଗୋମାତା ଏହି ଜଗତରେ ଉତ୍ତମ ଦୁହିବା; ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଯମର ଲୋକରେ ଗୋମାତା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ; ଯିଏ ଚାହିଲା ପରେ ଦେଇନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ନରକ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ। ତାଳି ଦେଇ ଦୂରକରାଯାଇଥିବା ଗୋମାତା ତାଙ୍କର ମାଲିକ ପାଇଁ କ୍ରୋଧରେ ଚାଲିଥାଏ; ଭାବିଥାଏ, “ଯିଏ ମୋତେ ଦୂରକରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁର ଫାଦରେ ବନ୍ଧିଯାଉ।” ଯିଏ ଭାବିଥାଏ ଯେ ଦୂରକରୁଛି, ଗୋମାତାକୁ ମାରିଥାଏ କିମ୍ବା ରନ୍ଧିଥାଏ, ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ପୁଅପୁଅ ଚାହିପାରିବେ। ଗୋମାତାର ତାପ ବଡ଼, ଗୋମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେ ସତ୍ତାର ଗୋମାତା; ଏହିପରି, ଗୋମାତାରୁ ମାଲିକ ବିଷ ଦୁହିଥାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଗୋମାନେ ପ୍ରିୟ; ଏହିପରି, ଗୋମାତା ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଯାହା ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ। ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୋମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ; ନାରଦ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭୟଙ୍କର ଉଠାଇ ଉଠିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, “ସେ ଭୋଗ୍ୟ କି ଅଭୋଗ୍ୟ?” ନାରଦ କହିଲେ, “ସେ ଗୋମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୋଗ୍ୟ।” ନାରଦ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କେତେ ଗୋମାତା ଜଣିଛ; ଆମେ ତୁମକୁ ପଚାରିଛୁ, କେଉଁ ଗୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ? ବୃହସ୍ପତି, ତୈଳ-ଗୋ ଓ ରଥୀ-ଗୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦି ସମୃଦ୍ଧି ଚାହିବେ। ନାରଦ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଗୋମାତାର ବିଧି ଜଣା; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଭୟଙ୍କର, ଦେଇଲେ କିଏ ନଶ୍ଟ ହେବ? ବୃହସ୍ପତି, ତୈଳ-ଗୋ ଓ ରଥୀ-ଗୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦି ସମୃଦ୍ଧି ଚାହିବେ। ତିନି ପ୍ରକାର ଗୋମାତା ଅଛି: ତୈଳ-ଗୋ, ରଥୀ-ଗୋ, ସାଧାରଣ ଗୋ; ଏମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ—ଏହା ପ୍ରଜାପତିର ଯଜ୍ଞରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ତୁମ ଅନ୍ନ, ଏହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ; ଚାହିଲେ ଘରରେ ସବୁଠୁ ଭୟଙ୍କର ଗୋମାତାକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଦେବତାମାନେ ଧନର ଗୋମାତାକୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ଆମକୁ ଦେଇନାହିଁ, ଯଦିଓ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ; ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ଏହିପରି ସେ ହାରିଗଲେ। ତଥାପି ଭଙ୍ଗକାରୀ ଧନର ଗୋମାତା ନେଇନାହିଁ, ଦେଇଥିଲେ ଇନ୍ଦ୍ର; ତେଣୁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କଲେ, ଆମେ ପରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଠାରୁ। ଯିଏ ଧନର ଗୋମାତା ଦେଇବାକୁ ଚାହିଁ ଚାଟୁକାର କଥା କହିଥାଏ—ଇନ୍ଦ୍ରର କ୍ରୋଧ ତାଙ୍କୁ ଜାଲରେ ଫସାଇ ଅବିବେକରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦିଏ। ଯିଏ କହିଥାଏ, “ଗୋପାଳକର ଗୋମାତା ଦେଇନାହିଁ, ଦୂରକର,” ରୁଦ୍ରର ଅସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଘେରି ରଖିବ। ସେ ଧନର ଗୋମାତା ଦିଆଯାଇଥିଲେ କି ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ରନ୍ଧିଲେ କି ନିଜେ ଖାଇଲେ, ସେ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କୁଟିଳ, ଦେବତା, ପୂଜାରୀ, ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ଲୋକରୁ ବାହାରିଯାନ୍ତି।