ଏହି ସଂସ୍କୃତିର ଗଭୀର ଗାଥାରେ ଆମେ ଦେଖୁଁ, ଶୃଙ୍ଖଳା, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ପ୍ରୟାସ, ଧର୍ମ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା ଓ ପରେ ହେବ, ଶେଷ ଅଂଶରେ ରହିଛି। ଏହି ଶେଷ ଅଂଶରେ ଶକ୍ତି, ତେଜ, ଧନ, ବଳ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଇଚ୍ଛା, ଅଧିକାର, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ଛଅ ଋତୁ, ବର୍ଷ, ଇଡା, ଆଦେଶ, ହୋମ କଳଶ ଓ ନିବେଦନ ମଧ୍ୟ ଏଠି ସଂଗୃହୀତ। ଚାରିଜଣ ପୁରୋହିତ, ହୋତା, ଚାରିମାସିକ କ୍ରିୟା, ଘୋଷଣା, ଯଜ୍ଞ, ପାଶୁବନ୍ଧନ, ଆବଶ୍ୟକ ନିବେଦନ ଏହି ଶେଷ ଅଂଶରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ, ଋତୁକାଳ, ଝରିବା ପାଣି, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଶବ୍ଦ, ଧରିତ୍ରୀ—ସମସ୍ତ ଏଠି ଏକତ୍ରିତ। ଗୁଣ୍ଡ, ବାଲୁକା, ପଥର, ଔଷଧୀ, ବୃକ୍ଷ, ଘାସ, ମେଘ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ବର୍ଷା ଏହି ଶେଷ ଅଂଶରେ ଏକାଠି ହୋଇଛି। ସିଦ୍ଧି, ଲାଭ, ସମାପ୍ତି, ବିସ୍ତାର, ମହାନତା, ବୃଦ୍ଧି, ଅତିଲାଭ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଧନ, ଯାହା ରଖାଯାଇଛି, ଯାହା ଉପକାରୀ, ସମସ୍ତ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛି, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନେ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଋଗ୍, ସାମ, ଛନ୍ଦ, ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ, ଯଜୁସ୍—ସବୁ ଏହି ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଶ୍ୱାସ, ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଅବିନାଶୀ ଓ ବିନାଶୀ; ସମସ୍ତ ଏହି ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଆନନ୍ଦ, ମୋଦ, ହର୍ଷ, ପରମ ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ—ସମସ୍ତ ଏଠି ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦେବତା, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା—ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏହି ଶେଷ ଅଂଶରୁ। ଏହିପରେ କଥା ଆସିଛି: କ୍ରୋଧରୁ ଇଚ୍ଛାର ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ପତ୍ନୀ; କିଏ ସେଠାରେ ସନ୍ତାନ, କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ପ୍ରଥମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ? ତପସ୍ୟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସନ୍ତାନ, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ଦଶ ଦେବତା ଏକାଠି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଆଗରୁ ଦେବତା ଥିଲେ; ଯିଏ ଏହି ଗୁପ୍ତତାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟକୁ କହିପାରିବେ। ଶ୍ୱାସ, ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଅବିନାଶୀ ଓ ବିନାଶୀ; ବିସ୍ତାର ଓ ଉପର ଶ୍ୱାସ, ଭାଷା ଓ ମନ, ଏହି ସବୁ ଇଚ୍ଛାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଋତୁମାନେ ଅଜନ୍ମା ଥିଲେ, ତାପରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବୃହସ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ; ସେମାନେ କାହାକୁ ପ୍ରଥମ ଭାବେ ପୂଜିଲେ? ତପସ୍ୟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ; କାର୍ଯ୍ୟରୁ ତପସ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା, ସେଠିକୁ ପ୍ରଥମ ଭାବେ ପୂଜିଲେ। ଯେଉଁ ଭୂମି ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଯାହାକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଯିଏ ତାହାକୁ ନାମରେ ଜାଣେ, ସେ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀ। ଇନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ, ସୋମ କେଉଁଠୁ, ଅଗ୍ନି କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମିଲେ? ଟ୍ୱଷ୍ଟୃ କେଉଁଠୁ, ଧାତୃ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମିଲେ? ଇନ୍ଦ୍ରରୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମରୁ ସୋମ, ଅଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି; ଟ୍ୱଷ୍ଟୃ ଟ୍ୱଷ୍ଟୃରୁ, ଧାତୃ ଧାତୃରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ସେଇ ଦଶ ଦେବତା ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଠାରୁ ଆଗରୁ ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ସଂସାରକୁ ସ୍ୱସ୍ତିକୁ ଦେଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁ ଲୋକରେ ବସନ୍ତି? ଯେତେବେଳେ ସେ ଚୁଲି, ଅସ୍ଥି, ଶିରା, ମାଂସ, ମଜ୍ଜା ସଂଗ୍ରହ କରି ଦେହ ତିଆରି କଲେ, ସେତେବେଳେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ? ସେ ଚୁଲି କେଉଁଠୁ, ଶିରା କେଉଁଠୁ, ଅସ୍ଥି କେଉଁଠୁ ଆଣିଲେ? କିଏ ଅଙ୍ଗ, ସଂଧି, ମଜ୍ଜା ଏବଂ ମାଂସ ଆଣିଲେ? ସେମାନେ ସଂଚିକା ନାମକ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଏକାଠି କରି, ଦେବତାମାନେ ମର୍ତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଉରୁ ଓ ପାଦ, ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ, ପିଠ, ପାଖ, ପାର୍ଶ୍ୱ—ଏସବୁ କିଏ ଏକାଠି କଲେ? ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ମୁଁହ, ଜିଭ, କଣ୍ଠ, ଜବଡା, ସମସ୍ତକୁ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଧରିତ୍ରୀ ସଂଯୁକ୍ତ କଲେ। ଯେ ଦେହ ସଂଧି ଦ୍ୱାରା ଏକାଠି, ବଡ଼ ଆକୃତିରେ ଥିଲା, ଏଠିକୁ କିଏ ରଙ୍ଗ ଦେଲେ? ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ଦେହକୁ ଖୋଜିଲେ; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବଧୂ ଏହି ଦେହକୁ ଚିହ୍ନିଲେ। ସେ, ଶକ୍ତିର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଏହି ଦେହକୁ ରଙ୍ଗ ଦେଲେ। ଟ୍ୱଷ୍ଟୃ ବିଭାଜନ କଲେ, ଟ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ପିତା ଓ ତାଙ୍କ ପରେ ଥିବା, ଏକ ନିବାସ ତିଆରି କରି, ଦେବତାମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ନିଦ୍ରା, ତନ୍ଦ୍ରା, ଛୟ, ଅପମାନ—ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ନାମ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଟକୁଳା, ଧଳା କେଶ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଚୋରି, ଅନ୍ୟାୟ, ପାପ, ସତ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ମହିମା, ବଳ, ଅଧିକାର, ଶକ୍ତି ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିପତ୍ତି, ଦାନ ଓ ଅସ୍ୱୀକାର, ଭୁଖ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ରୂପୀ ସମସ୍ତ ଭାବ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ନିନ୍ଦା ଓ ନିନ୍ଦାହୀନତା, ଯାହା ଆଘାତ ଓ ଅନାଘାତ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦାନଶୀଳତା ଓ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଶିକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ, ବେଦ, ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁସ୍—ସବୁ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଆନନ୍ଦ, ମୋଦ, ରତି, ପରମ ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ, ହାସ୍ୟ, ଅହିଂସା, ନୃତ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭାଷା, ବକ୍, କାମନା, ଅନର୍ଥ କଥା—ସବୁ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ବିଯୁକ୍ତ ଭାବରେ। ଶ୍ୱାସ, ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଦୁଇ ଭୂମି, ଦୃଢ଼ ଓ ଉପଜିବ୍ୟ, ପ୍ରାଣ ଓ ଉଦାନ, ଭାଷା ଓ ମନ—ସମସ୍ତ ଦେହ ସହ ଚଳିତ। ଆଶୀର୍ବାଦ, ଆଦେଶ, ଅନୁମତି, ବିଭେଦ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂକଳ୍ପ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଚୌର୍ୟ ଓ ବାସ, ତ୍ୱରା ଓ ବ୍ୟଥା, ଗୁପ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ଥୂଳ, ତ୍ୟାଗ, ଘୃଣା—ସମସ୍ତ ଏଠି ବସିଲେ। ଅସ୍ଥିକୁ ଅରଣୀ ଭାବରେ, ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଜଳ ବସିଲେ; ବୀର୍ୟକୁ ଘୃତ ଭାବରେ, ଦେବତାମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଏହି ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଦେବତା, ଶକ୍ତି, ଗୁଣ, ଅନୁଭୂତି ଓ ଦେହର ଗଠନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ଏହି ରହସ୍ୟ ଅମୂଳ୍ୟ ଓ ଗମ୍ଭୀର।