ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିରୀକ୍ଷକ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ; ସେ ନିଜ ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। କିନ୍ତୁ, ସେ ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଥାଏ। ତଥାପି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଜୀବନ୍ତ ରହେନାହିଁ; ଏହାର ପୂର୍ବରୁ, ଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ନିବାସ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ପ୍ରାଣ! ତୁମେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି, ତୁମେ ରୂଦ୍ର ଭଳି, ତୁମେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ୱରୂପ, ତୁମେ ବର୍ଷା ସ୍ୱରୂପ—ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହିତ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ କୁହୁ କରାନ୍ତି, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ପ୍ରଜନନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଋତୁ ଆସିବାବେଳେ ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ କୁହୁ କରାଇଲେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଯାହା କିଛି ଅଛି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଖୁସି ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ବର୍ଷା ସହିତ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବର୍ଷା କରିଲେ, ଗାଁଠିଆ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଆମ ପାଇଁ ହେବ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ପ୍ରଚୁର ପାଣି ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଉଦିତ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ଆମର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ସାଥୀ—ସମସ୍ତ ଆମ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେଉ। ପ୍ରାଣ, ତୁମେ ଆସିବାବେଳେ, ଯିବାବେଳେ, ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଓ ବସିଥିବାବେଳେ—ସବୁ ସ୍ଥିତିରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ନିଶ୍ୱାସ ନେବା, ଛାଡ଼ିବା, ବାହାରକୁ ଯିବା, ଭିତରକୁ ଆସିବା—ପ୍ରତିଟି ଚଳନରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ପ୍ରାଣ! ତୁମର ସେଇ ପ୍ରିୟ ରୂପ ଓ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଯାହା, ଏବଂ ତୁମର ଯେଉଁ ଔଷଧ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଆମକୁ ଦିଅ, ଯାହା ଆମର ଜୀବନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରାଣ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରିକି ବାପା ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ଓ ଅଜୀବ ଜଗତର ନାୟକ। ପ୍ରାଣ ମୃତ୍ୟୁ, ପ୍ରାଣ ରୋଗ; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ପୂଜନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ସତ୍ୟବାଦୀକୁ ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ପ୍ରାଣ ରାଜା, ପ୍ରାଣ ନେତୃତ୍ୱଦାନ୍ତା; ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଣକୁ ପୂଜନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ, ପ୍ରାଣ ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପ୍ରାଣ ଓ ନିଶ୍ୱାସକୁ ଧାନ୍ୟ ଓ ଯବ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଯବରେ ପ୍ରାଣ ବିଦ୍ୟମାନ, ଧାନ୍ୟରେ ନିଶ୍ୱାସ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଛାତ୍ର ବିଦ୍ୟାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦୁହିଁକୁ ଚାଲିଯାଏ; ତାଙ୍କ ମନରେ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରେ, ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ। ପିତୃମାନେ, ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବୀ-ଦେବତା ଏକାଏକି ଏହି ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, ତେରିସ୍ତି ଓ ଛଅ ହଜାର ମିଶି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି—ସେ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ ଗୁରୁ ନିଜ ଛାତ୍ରକୁ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି; ତିନି ରାତି ଧରି ସେ ଗର୍ଭରେ ରହି, ଜନ୍ମ ନେଲେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହି ଅରଣିକୁ ପୃଥିବୀ ଭାବରେ, ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ଆକାଶ, ଏବଂ ମଧ୍ୟମେ ବାୟୁ ଭରିଥାଏ; ଛାତ୍ର, ନିଜ ଅରଣି, ମେଖଳା ଓ ଉଦ୍ୟମ ସହିତ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରୁ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ, ଯିଏ ଅଜିନ ଧାରଣ କରି, ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ୟତ, ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥିବା ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ, କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦୀର୍ଘ କେଶ ଧାରଣ କରି, ସଂସ୍କୃତ ଅବସ୍ଥାରେ, ପୂର୍ବ ଓ ପର ପାରାବାରକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଜ୍ଞାନ, ଜଳ, ଜଗତ, ପ୍ରଜାପତି, ପରମେଶ୍ୱର ଓ ସ୍ୱାମୀକୁ; ଅମୃତତ୍ୱର ଗର୍ଭରେ ଅଣ୍ଡ ଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ହୋଇ, ଦାନବମାନେ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଏ। ଗୁରୁ ଏହି ବିଶାଳ ଏବଂ ଗଭୀର ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଢାଳିଛନ୍ତି; ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ। ଏହି ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ଭିକ୍ଷାଟଣ୍ଡା ଭାବରେ ପ୍ରଥମେ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଅରଣି ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହିଠାରେ ନିର୍ମିତ। ଗୁପ୍ତ ଧନ ଏକ ନିକଟରେ, ଅନ୍ୟଟି ଦୂର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗରେ—ଏହି ଦୁଇ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଏହିକୁ ନିଜର କରେ। ଏଠାରେ ଦୁଇ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି: ଗୋଟିଏ ଏଠାରୁ ଆସୁଛି, ଅନ୍ୟଟି ପୃଥିବୀରୁ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି; ଛାତ୍ର ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଗର୍ଜନା, ମେଘର ଗର୍ଜନ, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ ଧଳା ଶିଖା ନିଆଁ, ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପୃଥିବୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ଶୀର୍ଷରେ ବୀଜ ଛିଟିଦେଇ, ଚାରି ଦିଗକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ। ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁରେ, ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ଜଳରେ ଅରଣି ରଖେ। ସେମାନଙ୍କର ଶିଖା ଅଲଗା ଚଳେ, ମିଶିଯାଏ; ସେଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଘୃତ, ବର୍ଷା ଓ ଜଳ ପାଉଥାଏ। ଗୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ବରୁଣ, ସୋମ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଦୁଧ; ମେଘମାନେ ଭୂତଗଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଆଲୋକମୟ ହୋଇଥାଏ। ଘରେ ଗୁରୁ ପବିତ୍ର ଘୃତ ତିଆରି କରନ୍ତି; ବରୁଣ ଭାବେ, ଯେଉଁ କିଛି ଚାହିଁଥିଲେ, ଛାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ନିଜକୁ ଅର୍ପଣ କରେ। ଗୁରୁ ହେଉଛନ୍ତି ଛାତ୍ର; ଛାତ୍ର ପ୍ରଜାପତି; ପ୍ରଜାପତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ; ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଛାତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଓ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗୁରୁ ଛାତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଛାତ୍ରକୁ ଚାହାନ୍ତି।