ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଅଂଗର ଯଜ୍ଞ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଇ ଦୃଢ଼ ଉରୁଦ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ତା’କୁ ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। କେହି କହିଲେ, “ତୋର ଉରୁ ନଷ୍ଟ ହେବ।” କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଉରୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ପଛକୁ ଦେଇ ନୁହେଁ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କର ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲି। ଏହି ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତା’କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲି। ଏହି ଅର୍ପଣ ସମସ୍ତ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଜୋଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଜ୍ଞାନ କୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଜୋଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଋଷିମାନେ ଦୁଇ ଦୃଢ଼ ଗୋଡ଼ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। କିଏ କହିଲେ, “ତୁମେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେବ।” ମୁଁ ଗୋଡ଼ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ପଛକୁ ଦେଇ ନୁହେଁ, ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କର ଗୋଡ଼ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲି। ଏହି ଅର୍ପଣ ସମସ୍ତ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଜୋଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାପରେ ଦୁଇ ଦୃଢ଼ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। କିଏ କହିଲେ, “ତୁମେ ଅନେକ ଦୂରେ ଘୁଞ୍ଚିବା।” ମୁଁ ପାଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ପଛକୁ ଦେଇ ନୁହେଁ, ଅଶ୍ୱିନମାନଙ୍କର ପାଦ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲି। ଏହି ଅର୍ପଣ ସମସ୍ତ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଜୋଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ପରେ ଦୁଇ ଦୃଢ଼ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। କିଏ କହିଲେ, “ଏକ ସର୍ପ ତୁମକୁ ମାରିଦେବ।” ମୁଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ପଛକୁ ଦେଇ ନୁହେଁ, ସବିତୃଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲି। ଏହି ଅର୍ପଣ ସମସ୍ତ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଜୋଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାପରେ ଦୁଇ ଦୃଢ଼ ହାତ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। କିଏ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମାରିଦେବ।” ମୁଁ ହାତ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ପଛକୁ ଦେଇ ନୁହେଁ, ଋତଙ୍କର ହାତ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲି। ଏହି ଅର୍ପଣ ସମସ୍ତ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଜୋଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। କିଏ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆଧାର ହୀନ ହେବ, ନଷ୍ଟ ହେବ।” ମୁଁ ଆଧାର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ପଛକୁ ଦେଇ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟର ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥିଲି। ଏହି ଅର୍ପଣ ସମସ୍ତ ଅଂଗ, ସମସ୍ତ ଜୋଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଅର୍ପଣ ବ୍ରଧ୍ନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଜ୍ଞାନ କୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, ସେ ବ୍ରଧ୍ନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି, ବ୍ରଧ୍ନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଅର୍ପଣ ଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ତିରିଶି ତିନି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ବୁଝିବା ପାଇଁ, ସେ ଯଜ୍ଞ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ କୁ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିରୀକ୍ଷକ ହେଇଥାନ୍ତି; ସେ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଠାରୁ ଅଧିକ ଜୀବନ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଠାରୁ ଅଧିକ ଜୀବନ ଲାଭ କରିନାହାନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ତା’କୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଣକୁ ନମସ୍କାର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ, ଯିଏ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତରେ ବସିଛନ୍ତି। ପ୍ରାଣକୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ଗରଜନ କରନ୍ତି; ପ୍ରାଣକୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ଦଂଦ କରନ୍ତି; ପ୍ରାଣକୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି; ପ୍ରାଣକୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ଗରଜନ ସହିତ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରାଇଥିଲେ, ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଅନେକ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରାଣ ଋତୁ ଆସିବା ସମୟରେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରାଇଥିଲେ, ତେବେ ସମସ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ; ଭୂମିରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ପ୍ରାଣ ବର୍ଷା ପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମିକୁ ଜଳ ଦେଇଥିଲେ, ତେବେ ପଶୁମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ନିଶ୍ଚୟ, ମହାନତା ଆମର ହେବ। ଔଷଧିମାନେ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଏକାସାଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଦେଇ; ଜୀବନ ଆମର ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ସାଥୀ—ସମସ୍ତ ଆମ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେଉ। ପ୍ରାଣ ଆସୁଥିବାବେଳେ ନମସ୍କାର, ପ୍ରାଣ ଯାଉଥିବାବେଳେ ନମସ୍କାର; ପ୍ରାଣ ଦଣ୍ଡିବାବେଳେ ଓ ବସିବାବେଳେ ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରାଣକୁ ନମସ୍କାର। ପ୍ରାଣ ଶ୍ୱାସ ନେଇବାବେଳେ ନମସ୍କାର, ପ୍ରାଣ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ନମସ୍କାର; ପ୍ରାଣ ବାହାରେ ଚଳିବାବେଳେ ନମସ୍କାର, ପ୍ରାଣ ଭିତରେ ଚଳିବାବେଳେ ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରାଣକୁ ନମସ୍କାର। ପ୍ରାଣର ସେ ଆମ ପ୍ରିୟ ରୂପ, ଏବଂ ସେ ଯାହା ଆମର ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ—ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରାଣର ଔଷଧି—ଏହି ସମସ୍ତ କୁ ଆମ ପାଇଁ ଦିଅ। ପ୍ରାଣ ପ୍ରଜାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରିକି ଜଣେ ପିତା ତା’ର ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ସେଉଁପରି ଚର୍ଯ୍ୟା କରେ; ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତର ନାୟକ—ଯାହା ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଓ ନେଇନାହାନ୍ତି ତା’ର। ପ୍ରାଣ ମୃତ୍ୟୁ, ପ୍ରାଣ ରୋଗ; ଦେବମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ସତ୍ୟବାଦୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଉଥିଲେ। ପ୍ରାଣ ସ୍ୱାମୀ, ପ୍ରାଣ ନେତା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ପ୍ରାଣକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି, ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରଜାପତି କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରାଣ ଓ ନିଶ୍ୱାସକୁ ଚାଉଳ ଓ ଜଉ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି; ଜଉରେ ପ୍ରାଣ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଚାଉଳରେ ନିଶ୍ୱାସ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନର ଛାତ୍ର ଭୂମି ଓ ଆକାଶ ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି; ତା’ର ମନରେ ଦେବମାନେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଭୂମି ଓ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁକୁ ପୋଷଣ କରିଥାନ୍ତି। ପିତୃ, ଦେବତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଛାତ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ, ତିରିଶି ତିନି ଓ ଛଅ ହଜାର ସମସ୍ତ ତା’କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାନ୍ତି—ସେ ଦେବମାନେ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିଥାନ୍ତି। ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇ ତା’କୁ ଗର୍ଭରେ ରଖିଥାନ୍ତି; ତିନି ରାତି ଗର୍ଭରେ ରଖିଥାନ୍ତି, ଓ ଜନ୍ମ ହେବା ସମୟରେ ଦେବମାନେ ତା’କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି।