ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦେବ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଓ ଭୟ-ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବା ଓ ପଛକୁ ହଟୁଥିବା ଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଓ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ରୁଦ୍ର, ଆପଣଙ୍କୁ ଆମେ ଶିର ନମାଉଛୁ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ପ୍ରଭାତରେ, ରାତିରେ ଓ ଦିନରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଭବ ଓ ଶର୍ବ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆମର ଶତ ଶତ ପ୍ରଣାମ।” ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏକ ହଜାର ଆଖି ଥିବା, ସବୁକିଛି ଦେଖୁଥିବା ରୁଦ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅନେକ ଉପାୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ କଥା କହି ଦୁଃଖ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ ବୋଲି ଆମେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛୁ। କେତେ ଭୟଙ୍କର ଶ୍ୟାମ ଘୋଡ଼ା, କଳା ଓ ଅଦମ୍ୟ ରଥ, ଚମରା ଅଂଶ ବିଶିଷ୍ଟ, ଚରଣ ତଳେ ଚାପି ଦେଉଥିବା, ପୁରାତନ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେବତାଙ୍କୁ ଆମେ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ। “ଏ ଭୂତନାଥ, ଆପଣଙ୍କର ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଆମ ପ୍ରତି ବିଦ୍ଧ ନ କରନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଆମ ଉପରେ ନ ପଡ଼ୁ। ଆପଣଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଶାଖାକୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତୁ।” “ଆପଣ ଆମକୁ କ୍ଷତି ନ କରନ୍ତୁ, ଆମ ସହିତ ମୃଦୁ ଭାଷା କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ଚାରିପାଖରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, କ୍ରୋଧିତ ହେବେ ନାହିଁ। ଆମେ କେବେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ବିରୋଧ କରିବାକୁ ଚାହାଁ ନାହିଁ।” “ଗୋ-ବୃଷ, ପୁରୁଷ, ଛାଗ, ମେଷ ମଧ୍ୟରେ ଆମ ପ୍ରତି ଆପଣ ଲୋଭ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ହେ ଉଗ୍ର, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନକୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତୁ।” ଯେଉଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଜ୍ୱର, କାସ୍ତ, ଅସ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ାର ହେଇଙ୍ଗାର ଭଳି ଚିତ୍କାର କରେ—ସେ ଏହାକୁ ଆଗରୁ ଦୂରେ ହଟାଇଦିଅନ୍ତି। ସେଉଁଠି ଆମେ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ। ଯେଉଁ ଦେବତା ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଅଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ହବି ନଶ୍ୱ କରିଦିଅନ୍ତି, ଦେବମଦ୍ୟପାନୀଙ୍କୁ ଦେଉଥିବା—ସେଉଁଠି ଦଶ ଶ୍ଲୋକର ପ୍ରଶଂସା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣାମ। ବନର ମୃଗ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ, ହଂସ, ଗୃଧ୍ର, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଉଡ଼ୁଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ଆପଣଙ୍କର। ହେ ପଶୁପତି, ଆପଣଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜଳରେ ଲୀନ। ଡଲଫିନ, ଅଜଗର, କଠୋର ତ୍ୱଚା ଥିବା, ମାଛ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ବିଦ୍ଧ କରନ୍ତି—ସେମାନେ କେଉଁଠି ଦୂରେ ନାହିଁ, କାରଣ ଆପଣ ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ, ପୂର୍ବ ସାଗରରୁ ପଶ୍ଚିମ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାରକୁ ଏକ ସାଥିରେ ଦେଖନ୍ତି। “ଏ ରୁଦ୍ର, ଆପଣ ଜ୍ୱର, ବିଷ, କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ କ୍ଷତି ନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କର ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତୁ।” “ଆପଣ ଶ୍ୱର୍ଗରେ ଭବ, ଭୂମିର ନାଥ, ଏହି ବିଶାଳ ମଧ୍ୟାକାଶକୁ ଆପଣ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଯେଉଁଠି ନିୟୋଜିତ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଣାମ।” “ଏ ଭବ, ରାଜା, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାକୁ ଦୟା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ପଶୁମାନଙ୍କ ନାଥ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଶ୍ରଦ୍ଧା କରେ, ତାଙ୍କର ଚାରିପାଏ କି ଦୁଇପାଏ ପଶୁମାନେ ଉପରେ ଦୟା କରନ୍ତୁ।” “ଆମର ବଡ଼ ଲୋକ, ଶିଶୁ, ଗର୍ଭବତୀ, ଭବିଷ୍ୟତ ଗର୍ଭବତୀ, ବାପା, ମାଆ, ଏବଂ ନିଜ ଦେହ ଉପରେ କ୍ଷତି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏ ରୁଦ୍ର, ଆମକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।” “ରୁଦ୍ରଙ୍କ ହୁଁକାର ରୂପ, ଅନୁଚ୍ଚରିତ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଭକ୍ଷକ, ବଡ଼ ମୁଁହ ଥିବା, କୁକୁରମାନେ—ସେମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଣାମ।” “କୋଳାହଳକାରୀ, ଦୀର୍ଘକେଶୀ, ନମସ୍କୃତ, ଏକାଠି ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ଦିବ୍ୟ ସେନାମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ଆମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ହେଉ।” ଏହି ପ୍ରକାର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ, ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜିତ ହେଲା। ଏହି ଯଜ୍ଞର ପାୟସ ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛନ୍ତି ବୃହସ୍ପତି, ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ମୁଁହ। ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଏହାର କାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର ଦୃଷ୍ଟି, ସପ୍ତ ଋଷି ଶ୍ୱାସ-ନିଶ୍ୱାସ। ମୁସଳ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି ମୁଁହାଡ଼ି। ଦିତି ହେଉଛି ଚାଲନା ଝାଲି, ଅଦିତି ହେଉଛି ଧାରଣକାରୀ, ବାୟୁ ହେଉଛି ଫୁଙ୍କାରୀ। ଘୋଡ଼ା ହେଉଛି ଧାନ, ଗାଈ ହେଉଛି ଚାଉଳ, ମଛରିକା ହେଉଛି ତୁଷ। କବ୍ରୁ ହେଉଛି ଫଳୀକାର, ବାଣ ହେଉଛି ମେଘ। ଏହାର ମାଂସ କଳା ଧାତୁ, ରକ୍ତ ଲାଲ। ଟିନ, ଛାଇଁ, ହରିତ ରଙ୍ଗ, ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧ ଏହାର ଅଂଶ। ଚାଉଳ ଚଟାଣ, ଭାଣ୍ଡ, ମୁସଳ, ଧାନ କୁଟିବା ପାଥର, ବଳଦ ରଖିବା ଥାଉ। ଆଂତ୍ର, ଜିହ୍ୱା, ଗୁଦ, ସନ୍ଧି—ସବୁ ଏହାର ଅଂଶ। ଏହି ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଚାଉଳ ରାନ୍ଧିବା ପାତ୍ର, ଆକାଶ ଏହାର ଢାକଣା। ମାଟିର ଆଳ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ବାଳୁକା, ସୀମା ଦୁଇଟି। ସତ୍ୟ ହେଉଛି ହସ୍ତପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ସିଞ୍ଚନ ନାଳ ହେଉଛି ପାନି ଦେବା। ଷ୍ଟୋତ୍ର ହେଉଛି ପାତ୍ର ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ। ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗିତ, ସାମଗାନ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛି। ବଡ଼ ଆୟବନ, ରଥନ୍ତର, ଓ ଚମଚ। ଋତୁମାନେ ରାନ୍ଧୁନୀ, ଋତୁଯାଜ୍ଞ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚ ମୁଁହା ଥିବା ଯଜ୍ଞ ପାତ୍ର, ଘର୍ମ ଏହାକୁ ତାପିତ କରେ। ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସମୁଦ୍ର, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଓ ତଳେ ନିହିତ। ଯାହା ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଛଅଠି ଅଷ୍ଟିଅଠ ଅଂଶ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। “ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏହି ଚାଉଳ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଯାହାର ମହିମା ବିଶାଳ। ଯିଏ ଏହି ଚାଉଳର ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛି, ସେଇ ସତ୍ୟର ଅନୁଭବ କରେ।” ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା, ଭୟ, ଦୟା ଓ ଯଜ୍ଞର ମହିମା ଏହି ଗାଥାରେ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି।