ଏଉଁ ଉପନିଷଦ ଗାଥାରେ ଏକ ଅତି ଦିବ୍ୟ ଗାଁଠି ଗାଇର କଥା ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। ସେ ହେଉଛି ବଳିର ମାର୍ଗ, ଦୁଧର ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ଵଧାର ଶ୍ୱାସ ନେଇ ମହାତ୍ମାରେ ବସିଥିବା; ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ ଜନନୀ ଗାଁଠି ଗାଇ, ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲା। ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ସୋମ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି; ପର୍ଜନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଦୁଧ ଦେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟୁତ। ଗାଁଠି ଗାଇ ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ଦୁହିଲେ, ପରେ ଫଳଦାୟକ ଭୂମିକୁ; ତୃତୀୟ ଦୁହିଲେ ଲୋକମାନେ—ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦୁଧ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି। ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଋତୁମାନେ ସହିତ ଦଣ୍ଡାଇ ଦେଖିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ଦେଉଁ ଦେଇ ସୋମ ପାନ କରାଇଲେ। ଅନୁଚି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଡାକିବା ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃତ୍ର ହନ୍ତା ଗ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଦୁଧ ନେଇଥିଲେ। ଧନର ନାୟକ ଗ୍ରୋଧରେ ଦୁଧ ନେଇଥିଲେ, ଏହି ଦୁଧ ଆଜି ତିନି ଦେଉଁରେ ଆକାଶରେ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଛି। ତିନି ଦେଉଁରେ ଦେବୀ ଗାଁଠି ଗାଇ ସୋମ ନେଇଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ଅଥର୍ବଣ ସୋନା ଘାସରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ସୋମ ସହିତ, ସମସ୍ତ ମାର୍ଗ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇଲେ; ଗାଁଠି ଗାଇ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କଳିମାନେ ସହିତ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାଇ ଥିଲେ। ସେ ବାୟୁ ସହିତ, ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇଲେ; ଗାଁଠି ଗାଇ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଋଚ୍ ଓ ସାମନ୍ ଗୀତ ଧରି। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇଲେ; ଗାଁଠି ଗାଇ ସମୁଦ୍ର କ୍ରମ କରି ଶୁଭ ଆଲୋକ ଧରିଥିଲେ। ସୋନାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ନିୟମ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାଇ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଶ୍ୱ ସମୁଦ୍ର ହୋଇ ବସିଥିଲେ। ତାପରେ ଶୁଭ ମାନେ—ଗାଁଠି ଗାଇ, ଦାନକାରୀ, ଓ ସ୍ଵଧା—ଏକତ୍ର ହୋଇଲେ; ଯେଉଁଠି ଅଥର୍ବଣ ସୋନା ଘାସରେ ବସିଥିଲେ। ଗାଁଠି ଗାଇ ରାଜାର ମା, ଗାଁଠି ଗାଇ ତୁମ ମା, ଓ ସ୍ଵଧା; ଗାଁଠି ଗାଇରୁ ବଳି ଉପକରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ତାହାରୁ ମନ ଜନ୍ମ ନେଲା। ବ୍ରହ୍ମର ଶିଖରରେ ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା ବିନ୍ଦୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ତାଠୁ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଗାଁଠି ଗାଇ, ତାଠୁ ହୋତୃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତୁମ ପାଇଁ ଗୀତ ଉପଜିଲା, ଉଷ୍ଣିହ୍ ଶ୍ଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ତୁମ ଅଧୀନରେ ଆସିଲା; ପଜସାର ଚେଷ୍ଟରୁ ବଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ତୁମ ଚେଷ୍ଟରୁ କିରଣ ଉପଜିଲା। ତୁମ ଉରୁରୁ ଗତି ଉପଜିଲା, ତୁମ କଟିରୁ ଶକ୍ତି; ତୁମ ଉଦରରୁ ଅତ୍ରି ଉପଜିଲା, ତୁମ ପେଟରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପଜିଲା। ତୁମେ ବରୁଣଙ୍କ ଉଦରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ତୁମ ଶକ୍ତିରେ; ବ୍ରହ୍ମା ତୁମକୁ ଡାକିଲେ, କାରଣ ସେ ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ଜାଣିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଗର୍ଭରେ କମ୍ପିଥିଲେ, ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଓ ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା; ସେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ବଶା ଭାବରେ ଡାକିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କ ନିକଟାତ୍ମୀୟ। ଏକ ଏକା ଯୁଦ୍ଧରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେ ଏଠାରେ ନାୟକ; ବଳିମାନେ ତାଙ୍କ ତାରା ହେଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବଶା ହେଲା। ବଶା ବଳିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ବଶା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧାରଣ କଲେ; ବଶା ଭିତରେ ଅନ୍ବାର୍ଥ ଅର୍ପଣ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା। ବଶାକୁ ଅମୃତତ୍ୱ ଭାବରେ ଡାକିଥିଲେ, ବଶାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବରେ ପୂଜିଥିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ବଶା ହେଲା—ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଅସୁର, ପିତୃ, ଋଷି। ଯେଉଁଠି ଏପରି ଜାଣିଛି, ସେ ବଶାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି ବଳି ଦାତାକୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଅଚ୍ୟୁତ। ବରୁଣଙ୍କ ତିନି ଜିହ୍ବା ଭିତରେ ଜ୍ୱଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଶାସନ କରେ, ସେ ବଶା, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ବଶାର ବୀଜ ଚାରି ଭାଗ ହେଲା: ଜଳ, ଚାରି ଅମୃତତ୍ୱ; ଚାରି ବଳି; ଚାରି ପଶୁ। ବଶା ହେଉଛି ଦିବ, ବଶା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ବଶା ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଜାପତି; ସାଧ୍ୟ ଓ ବସୁମାନେ ବଶାର ଦୁଧ ପାନ କରିଥିଲେ। ବଶାର ଦୁଧ ପିଇ ବସୁ ଓ ସାଧ୍ୟମାନେ ବ୍ରଧ୍ନାର ନିବାସର ଦୁଧକୁ ପୂଜିଥିଲେ। କେହି ତାଙ୍କୁ ସୋମ ଦୁହନ୍ତି, କେହି ଘୀକୁ ପୂଜନ୍ତି; ବଶାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଦେଇଥିବାମାନେ ତୃତୀୟ ଦିବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବଶା ଦେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଛି, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ତପସ୍ ମଧ୍ୟ। ଦେବମାନେ ବଶାରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏହି ସମସ୍ତ ବଶା ହେଲା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବା। ଏଉଁ ପରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ କଥା ଆସେ। "ଓ ଅଗ୍ନି, ଜନ୍ମ ନେବା; ଅଦିତି ତୁମ ରକ୍ଷାକାରୀ। ସେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଖିର ପାକାଇଛି, ସନ୍ତାନ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ପାଇଁ। ସାତ ଋଷି, ପ୍ରଜା ଉତ୍ପାଦକ, ତୁମକୁ ସନ୍ତାନ ସହିତ ଏଠି ମଥନ କରନ୍ତି।" "ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନ୍ଧୁମାନେ ଧୁଆଁ କରନ୍ତି, କୌଣସି ଚତୁରି କିନ୍ତୁ ନୁହେଁ, ଉଚ୍ଚ କଥା ଆଣନ୍ତି; ଏହି ଅଗ୍ନି ସେନା ନାଶକ, ଶୂର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଦେମନମାନେକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ।" "ଓ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ଖିର ପାକାଇବାକୁ, ଜନ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ; ସାତ ଋଷି ଉତ୍ପାଦକ ତୁମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଶୂର ସହିତ ଧନ ଦିଅ, ଏଠି ବସିଅ।" "ଓ ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦନ ଦେଇ ଦୀପ୍ତି ଦିଅ, ଜ୍ଞାନୀ, ପୂଜନୀୟ ଦେବମାନେକୁ ଏଠି ଆଣ; ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ପରିବା, ଓ ଜାତବେଦସ, ଏହି ଜନନୀକୁ ଉଚ୍ଚତମ ଦିବକୁ ଉଠାଇ ଦିଅ।" "ତୁମ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ତିନି ଭାଗ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା—ଦେବ, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ; ସେ ଭାଗ ଜାଣ; ମୁଁ ସେଗୁଡିକୁ ବଣ୍ଟନ କରୁଛି। ଯେଉଁଠି ଦେବ, ସେ ଏହିକୁ ଉଠାଇ ନେଉ।" "ଓ ଅଗ୍ନି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିଜୟୀ, ଜୟକାରୀ, ଶତ୍ରୁ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନେକୁ ଦମନ କର, ଦବାଇ ଦିଅ, ନମ୍ର କର। ଏହି ମାପ, ଏହି ସୀମା, ଏବଂ ସମ ଜାତିର, ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ଅଶକ୍ତ କର।" "ସମ ଜାତି ସହିତ, ପୋଷଣ ସହିତ, ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଏକତ୍ର ହେଉ। ଉଚ୍ଚତମ ଦିବକୁ ଉଠ, ସେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଉ, ଯାହାକୁ ଦିବ ଲୋକ କୁହନ୍ତି।" "ଏହି ବଡ଼ ପୃଥିବୀ, ଦେବୀ, ଭଲ ଭାବରେ ଚର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁ, ସଦାଇ ଉପକୂଳ; ତାପରେ ଆମେ ଧର୍ମିକ ଲୋକର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା।