ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନରେ, ଦେବତାମାନେ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଏକ ଦୟାଳୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶତବାର ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଗାୟ ହେବା ପାଇଁ ରାସ୍ତା ଚାଲିଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିନତି କରିଛନ୍ତି—‘ହେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ରନ୍ଧା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କ୍ଷତି ଦିଅନି, ତୁମେ ଶିଘ୍ର ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଯାଅ।’ ଏହି ଦେବୀ ଗାୟ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ୱର୍ଗରେ, ଆକାଶରେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ସେ ସଦା ଦୁଧ, ଘୃତ ଏବଂ ମଧ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ମୁଁହ, ଦୁଇ କାନ, ଏବଂ ଜିହ୍ୱା—ଏହି ସବୁ ଅଂଗ ଦ୍ୱାରା ଗାୟ ଦୁଧ, ଘୃତ ଏବଂ ମଧ ଦେଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଓଠ, ନାକ, ଶିଙ୍ଗ, ଦୁଇ ଆଖି—ଏହି ସବୁ ଅଂଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ, ଦୁଧ ଏବଂ ଘୃତ ଦିଅ। ତାଙ୍କର ପ୍ଲୀହା, ହୃଦୟ, ଫୁସଫୁସ ଏବଂ ଗଳା ମଧ୍ୟ ଦୁଧ, ଘୃତ ଏବଂ ମଧ ଦେଉଛି। ଗାୟ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରାଯାଉଛି। ଗାୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଛେନା, ଖୁର, ଶରୀରକୁ ବନ୍ଦନା କରାଯାଉଛି। ଯେଉଁଜଣ ଏହି ତିନି ଦ୍ୱାର, ତିନି ପ୍ରବେଶପଥ, ତିନି ନିକାସ ପଥ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତିନି ଯଜ୍ଞର ମୁଣ୍ଡ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଗାୟକୁ ନେଇପାରିବ। କିଂତୁ ମୁଁ ଏହି ସବୁ ଜାଣିଛି—ସାତ ଦ୍ୱାର, ସାତ ପ୍ରବେଶ, ସାତ ନିକାସ, ଯଜ୍ଞର ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ସୋମା ଦେଖୁଛି। ଯିଏ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଜଳକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ, ସେ ହଜାର ଧାରା ଥିବା ଗାୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଁଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପିଠରେ ହଜାର ଭାଣ୍ଡ, ହଜାର ଦୁଧ ଦେବା ଲୋକ, ହଜାର ରକ୍ଷକ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ଗାୟକୁ ଏକ ଏକା ରୂପରେ ଜାଣିଥାନ୍ତି। ଏହି ଗାୟ ଯଜ୍ଞର ରାସ୍ତା, ଦୁଧର ଆଖି, ସ୍ୱଧାର ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ବିଶାଳତାରେ ବସିଛନ୍ତି; ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ ଜନାନୀ ଗାୟ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସୋମା ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି, ପର୍ଜନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ଅଂସ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଛାତି ହେଉଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆପ୍ରାପ୍ତ ବିଦ୍ୟୁତ୍। ଗାୟ ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ଦୁହିଥିଲେ, ପରେ ଫଳଦ୍ରୁପ୍ତ ଭୂମିକୁ, ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଲୋକମାନେ—ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଧ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି। ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଋତୁମାନେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ହଜାର ଭାଣ୍ଡ ସୋମା ପିଇଲେ। ଅନୁଚି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରମା ଏହି ବଳଦକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, ତାପରେ ବୃତ୍ର ହତା ଇନ୍ଦ୍ର ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଗାୟର ଦୁଧ ନେଇଲେ। ଧନର ମାଲିକ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଗାୟର ଦୁଧ ନେଇଲେ; ଏହି ଦୁଧ ଆଜି ଆକାଶରେ ତିନି ଭାଣ୍ଡରେ ରକ୍ଷିତ। ତିନି ଭାଣ୍ଡରେ ଦେବୀ ଗାୟ ସୋମା ନେଇଲେ; ଯେଉଁଠି ଅଥର୍ବନ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୃଣରେ ବସିଥିଲେ। ଗାୟ ସୋମା ସହିତ, ସମସ୍ତ ପଥ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଗାୟ ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ କଳିମାନେ ସହିତ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଦଢାଇ ହେଲେ। ପବନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଗାୟ ସାଗରରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଋଚ୍ ଏବଂ ସାମନ୍ ଗୀତ ବୋଇଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଗାୟ ସାଗରକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରି ଶୁଭ ଆଲୋକ ଆଣିଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଢକା ଗାୟ ଆଦେଶ ପାଖରେ ଦଢାଇ ହେଲେ; ଘୋଡା ସାଗର ହୋଇ ଗାୟରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ତାପରେ ଶୁଭମୟ ମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ—ଗାୟ, ଦାତା ଏବଂ ସ୍ୱଧା; ଯେଉଁଠି ଅଥର୍ବନ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୃଣରେ ବସିଥିଲେ। ଗାୟ ରାଜାର ମାତା, ଗାୟ ତୁମ ମାତା, ହେ ସ୍ୱଧା; ଗାୟରୁ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ମନ ଜନ୍ମ ନେଲା। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶିଖରରେ ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା ଫୁଟା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା; ଏହିଠୁ ଗାୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏଠୁ ହୋତୃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଗାୟ ପାଇଁ ଗୀତ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲେ, ଉଷ୍ଣିକ୍ ଶ୍ଲୋକରୁ ଶକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ପଜସାର ଛାତିରୁ ଯଜ୍ଞ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଗାୟର ଛାତିରୁ କିରଣ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଗାୟର ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ଗତି ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ତାଙ୍କର କଟିରୁ ଶକ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ରରୁ ଅତ୍ରି ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ତାଙ୍କର ପେଟରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଗାୟ ଭରୁଣଙ୍କ ପେଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଧୀନରେ; ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ, କାରଣ ତିନି ତାଙ୍କର ଆଖି ଜାଣିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଗଭରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏକ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଏବଂ ଏକ ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା ମଧ୍ୟରୁ; ଗାୟ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ‘ବଶା’ ଭାବେ ଡାକାଯାଇଥିଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କର ନିକଟତମ। ଏକ ଅନ୍ୟ ଏକା ଯୁଦ୍ଧରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେଠି ତିନି ମାଲିକ; ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କର ତାରା ହେଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ‘ବଶା’ ହେଲା। ‘ବଶା’ ଯଜ୍ଞ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ‘ବଶା’ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧାରଣ କଲେ; ବଶା ଭିତରେ ଆହୁତି ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲା। ଲୋକମାନେ ବଶାକୁ ଅମୃତତା ଭାବେ ଡାକନ୍ତି, ବଶାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଅସୁର, ପିତୃ, ଋଷି—ସମସ୍ତ ବଶା ହେଲେ। ଏପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ବଶା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ ଦାତାକୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, କଦାପି ବିଫଳ ହୁଏନାହିଁ। ଭରୁଣଙ୍କ ତିନି ଜିହ୍ୱା ଭିତରେ ଜ୍ଵଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ କରୁଥିବା ବଶା, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ବଶାର ବିଜ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା: ଜଳ, ଚାରି ଅମୃତତା; ଚାରି ଯଜ୍ଞ; ଚାରି ଗୋମାନ୍ୟ। ବଶା ହେଉଛି ଶ୍ୱର୍ଗ, ବଶା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ବଶା ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଜାପତି; ସାଧ୍ୟ ଏବଂ ବସୁମାନେ ବଶାର ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ। ବଶାର ଦୁଧ ପିଇ, ସାଧ୍ୟ ଏବଂ ବସୁମାନେ ବ୍ରଧ୍ନାର ନିବାସର ଦୁଧକୁ ପୂଜନ୍ତି। କେହି ଗାୟରୁ ସୋମା ଦୁହନ୍ତି, କେହି ଘୃତକୁ ପୂଜନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ବଶାକୁ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ତୃତୀୟ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଯାନ୍ତି। ବଶାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଲାଭ କରିଯାଏ; କାରଣ ତାଙ୍କରେ ସତ୍ୟ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ତପସ୍ଥିତ।