ଏହି ସଂସାରର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାନ୍ ପ୍ରଭୁ ବିରାଜିତିଛନ୍ତି, ସେ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତୃତ, ଅଭାବରେ ସେ କ୍ଷୀଣ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମହାନ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସ୍ୱୀକାର କରି ଉପହାର ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ସେଠିକୁ ମୁଁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ମନେ କରେ, କାରଣ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ, ମଧ୍ୟ, ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଥମ, ଅଗ୍ନିକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଏବଂ ତିନିଟି ପଖ ଥିବା ହଂସକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଏହି ଶୀଘ୍ର ହଂସ ହଜାର ଦିନରେ ଦୁଇଟି ପଖ ନେଇ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ, ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବିରାଜିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଆଲୋକିତ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବିରାଜିତ। ଯିଏ ତୁମର ସେଇ ଦୁଇଟି ଅରଣିକୁ ଜାଣେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ମହାନ୍ତାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କୁ ମହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ସେ ପଦ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ, ପରେ ସେ ଶବ୍ଦକୁ ଧାରଣ କଲେ, ଚାରିଟି ପାଦ ନେଇ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିପରି ସେ ଭୋଗ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ବହୁତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ। ଯିଏ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଆଜିଓ ନୂତନ ହେବାରେ ସମର୍ଥ; ଦିନ ଓ ରାତି ନିତ୍ୟ ନୂତନ ଆକୃତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ନିଜର ଅନେକ ଅଂଶ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରଖିଛନ୍ତି—ଶତ, ସହସ୍ର, ଦଶ ହଜାର, କୋଟି—ଅସଂଖ୍ୟ ଅଂଶ। ଏହି ଅଂଶମାନେ ଦେଖି ସେଉଁଠି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଦେବତା ଜ୍ୱଳମାନ ହୁଏ—ଏହିଏ ସେ। କେତେ ଶିଶୁ, କେତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ, କେତେ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ଏକ ଦେବୀ ଆମ ପ୍ରିୟ। ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟା, ଅଜରା, ମରଣଶୀଳ ଦେହରେ ଅମରତାର ମୂର୍ତ୍ତି। ଯାହା ପାଇଁ ସେ ବିଛାଯାଏ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ବିଛାଇଛି, ସେ କ୍ଳାନ୍ତ। ତୁମେ ନାରୀ, ପୁରୁଷ, ବାଳକ, ବାଳିକା, ବୃଦ୍ଧ—ସମସ୍ତ ଆକୃତି ତୁମର; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ ନେଇ ଜନ୍ମ ନଉଛ। ତୁମେ କେବେ ପିତା, କେବେ ପୁତ୍ର, କେବେ ବଡ଼, କେବେ ଛୋଟ। ଏହି ଏକ ଦେବତା ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି। ପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଭରିଯାଏ। ଆଜି ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ସେ କେଉଁଠାରୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଜନ୍ମାଜନ୍ମାନ୍ତର ନୂତନ ଓ ପୁରାତନ ମୂର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ହେଇଯାଏ। ମହାଦେବୀ, ଉଷା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଅବିର୍ଭୈ, ତାଙ୍କ ଆକୃତି ପ୍ରଭାବରେ ଗଛମାନେ ହରିତ ଓ ମାଳାପରି ଶୋଭିତ। ସେ ନିକଟରେ ଥିଲେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ନିକଟକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଦେଖ, ଦେବତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା—ସେ ମରନ୍ତି ନାହିଁ, ବୟସ୍କ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଯଥାଯଥ କଥା କହନ୍ତି; ସେମାନେ ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ମହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଚକ୍ରର କ୍ଷୁଦ୍ର ଖୁଟିପରି ଏକାଠି ହେଉଛନ୍ତି, ସେଠି କ’ଣ ଅଛି? ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ଜଳର ପୁଷ୍ପ, ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା କିଏ ଏହାକୁ ବିନ୍ୟାସ କଲେ? କିଏ ବାୟୁକୁ ବହିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ, କିଏ ପଞ୍ଚ ଦିଗ ଦେଇଛନ୍ତି? ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଦେବତା ଭାବି, ନିୟମିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିଏ? ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ପୃଥିବୀରେ ବସନ୍ତି, ଜଣେ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଚଳନ୍ତି, ଜଣେ ଆକାଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯିଏ ସେଇ ତାନା ଝାଲିକୁ ଜାଣେ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ବୁନାଯାଇଛି, ତାନାର ତାନାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ମହା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଜାଣେ। ମୁଁ ଏହି ତାନାକୁ ଜାଣେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ବୁନାଯାଇଛି, ତାନାର ତାନାକୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଏହିପରି ମୁଁ ମହା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଜାଣିଛି। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦହିଦେଉଥିବା ସେଉଁଠି, ଯେଉଁଠି ସେ ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀ ସହିତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ତାହାଠାରୁ ପରେ ମାତରିଶ୍ୱାନ କେଉଁଠି ଥିଲେ? ମାତରିଶ୍ୱାନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମହାନ୍ ଏକ ଧୂଳିର ମାପ ହେଲେ, ଶୁଧ୍ଧିକର୍ତ୍ତା ହରିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଉତ୍ତରେ ଅମର ଗାୟତ୍ରୀ ଉପରେ ପଦ ଦେଲେ, ସାମନ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ସେଉଁଠି ଦେଖିଲେ—କିଏ ଜାଣିଲେ? ଏହି ନିବାସ, ଧନର ମିଳନସ୍ଥଳୀ, ସବିତୃ ଦେବତା ପରି ଧର୍ମରେ ସତ୍ୟ; ଇନ୍ଦ୍ର ଧନ ଲାଗି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ ନାହିଁ। ନବ ଦ୍ୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ପଦ୍ମ, ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହାର ଭିତରେ ଯଦି ଏକ ନାୟକାତ୍ମା ଅଛି, ତାହା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଅଭିଲାଷାହୀନ, ଦୃଢ଼, ଅମର, ସ୍ୱୟଂଜାତ, ସାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୌଣସି ଅଭାବ ନାଥିବା, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ଆତ୍ମା ଦୃଢ଼, ଅଜର, ନିତ୍ୟ ଯୁବକ। ଏବେ ଆମେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛୁ—ଆମ ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା କୁଅକଥା ନ ବର୍ତ୍ତିତୁ, ବଜ୍ରାୟୁଧ ଆମ ବିପକ୍ଷୀମାନେ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ପ୍ରଥମ, ଶତଭୋଜନୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା, ଏହି ଯଜ୍ଞପଥ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ। ତୁମର ଚର୍ମ ହେଉ ଆଲତାର, ତୁମର କେଶ ହେଉ ଦର୍ଭା, ଏହି ବନ୍ଧନ ଦେଖ, ଏହି ପାଷାଣ ତୁମ ଉପରେ ନୃତ୍ୟ କରୁ। ତୁମର ଶିଶୁମାନେ ହେଉ ଅଞ୍ଜନ କରୁଥିବା, ଜିହ୍ୱା ଶୁଧ୍ଧ କର, ଏ ଅଘାତ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ଯୋଗ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ, ଶତଭୋଜନୀ। ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ସହିତ ଶତଭୋଜନୀକୁ ପାକାଏ, ସେ ଯୋଗ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ନିବେଦନ କରି ଶତଭୋଜନୀ ଦାନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।