ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଣ, ହେ ସବିତା, ଛଅଟି ଜଣ୍ମ ଏକସাথে ହୁଏ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଏକାକୀ ଜଣ୍ମ ହୁଏ; ସେହି ଏକାକୀ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରହିଛି, ପୁରାତନ ଓ ବିଶାଳ ଏକ ସ୍ଥାନରେ; ସେଠି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ, ଚଳିତ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ସବୁ ଏହି ଏକାକୀରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏଠି ଏକ ଚକ୍ର ଅଛି, ଏକ ଧାର ଓ ହଜାର ଅର୍ଥ ଥିବା କାଠିରେ ଘୁରୁଛି, ଏହା ଆଗକୁ ଓ ପଛକୁ ଚଳିଛି; ଏହା ତାଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା—ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ କେଉଁଠି ଗଲା? ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆକର୍ଷିତ ହେଉଛି, ସେଉଁଠୁ ସେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଛି; ଯୋଗ ଏକ ପରେ ଏକ ଲାଗିଛି, ତାହାର ଗତି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯାହାଁ ଯାଏ ତାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଏକ ନ ନିକଟ, ଅନ୍ୟ ନ ଦୂର। ଏଠି ଏକ ହୋମ କୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଅନ୍ୟରକ୍ଷିତ, ଏହାର ମୂଳ ଉପରେ; ଏଠି ଅନେକ ରୂପର ମହିମା ରହିଛି। ସେଠି ସାତଜଣ ଋଷି ବସିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ମହିମା ରକ୍ଷାକାରୀ ହେଲେ। ଏଠି ଯେଉଁଠି ସାମ୍ନାରେ, ପଛରେ, ସବୁପଟେ ଏବଂ ସମସ୍ତଠି ଯୋଗ ଲାଗିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ—ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ମନ୍ତ୍ର ଅଟୁଟ? ଯାହା ଚଳିଥାଏ, ଉଡ଼ିଯାଏ, ବସିଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଥାଏ କିମ୍ବା ନେଉନାହିଁ, ଚକିତ ହୁଏ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ରହିଯାଏ—ଏହି ଭୂମି ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରଣ କରିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଏକାକୀରେ ଏକତାରେ ଆସିଯାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନନ୍ତ, ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ, ଅନନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଟେ ସୀମିତ; ସେ ସ୍ୱର୍ଗର ରକ୍ଷକ, ଚତୁର୍, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେଉଁଥିରେ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଛି। ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ଗର୍ଭରେ ଚଳିଥାଏ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରୂପରେ ଜଣ୍ମ ନେଉଛି; ତାଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ—ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ କେଉଁ ଚିହ୍ନ ଅଛି? ସେ ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଏ; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଦୂରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ମହାସ୍ୱାମୀ, ତାଙ୍କୁ ଜନସାଧାରଣର ଶାସକମାନେ ଉପହାର ଦେଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ—ସେଠିକୁ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ମହାନ୍ ଭାବିଛି; ତାହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏଠି ଏହି ଦିନ, ମଧ୍ୟ, ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଥମ, ଅଗ୍ନିକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ତ୍ରିପତ୍ରୀ ହଂସକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ହଜାର ଦିନରେ ଦୁଇଟି ପଖ ନେଇ ଏହି ହଂସ ଆକାଶ ଚିରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ଧରି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେଖି ଯାଏ। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଦେଖେ; ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସର୍ବାଧିକ ଅଛି। ଯିଏ ତୁମର ଦୁଇ ଅରଣି ଜାଣେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ସେ ଜ୍ଞାନୀ ମହତ୍ତମକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଥମେ ସେ ପଦବିହୀନ ଜଣ୍ମ ନେଲେ, ତା’ପରେ ଆଦିରେ ଶବ୍ଦ ଧାରଣ କଲେ; ଚତୁଷ୍ପଦୀ ହୋଇ, ଭୋଗ୍ୟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭକ୍ଷ୍ୟ ନିଜ କଲେ। ସେ ଭୋଗ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ତା’ପରେ ବହୁ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଦେଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା, ସେଉଁଠିକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଅମର, ଆଜି ପୁନି ନୂତନ ହେବାରେ ସମର୍ଥ; ଦିନ ଓ ରାତି ଜଣ୍ମ ନେଉଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ। ଶତ, ସହସ୍ର, ଦଶ ହଜାର, କୋଟି—ଅସଂଖ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଅଛି; ଏହି ଦେଖି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଦେବତା ଚମକିଉଠନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସେ। ଏଠି ଏକ ଶିଶୁ, ଏକ ଅତି ଛୋଟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯିଏ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସେ ଦେବୀ ସମସ୍ତଠାରୁ ବେଶି ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟା। ଏହି ଶୁଭା, ଅଜରା, ମରଣଶୀଳ ଶରୀରରେ ଅମରତା; ଯେଉଁଠି ସେ ଶୋଇଥାଏ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ତିଆରି କରେ, ସେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ତୁମେ ନାରୀ, ତୁମେ ପୁରୁଷ; ତୁମେ ଶିଶୁ ଓ ଝିଅ; ତୁମେ ଲଠି ଧରିଥିବା ବୃଦ୍ଧ; ତୁମେ ଚାରିପଟେ ମୁହଁ ନେଇ ଜଣ୍ମ ନେଉଛ। ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ପିତା କିମ୍ବା ପୁଅ; ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ କିମ୍ବା ଶେଷ; ଏକ ଦେବତା ମନ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରଥମେ ଜଣ୍ମ ନେଲେ; ସେ ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି। ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ଣ୍ଣରେ ପୂରଣ ହୁଏ। ଆସନ୍ତୁ ଆମେ ଆଜି ଜାଣିବା କେଉଁଠିଠାରୁ ସେ ଝରିବାକୁ ଆସିଛି। ଏହି ଅତି ପୁରାତନ, ସଦା ନୂତନ, ପୁନଃପୁନଃ ଜଣ୍ମ ନେଉଛି; ସେ ସମସ୍ତ ହେଲେ, ପୁରାତନ ହେଲେ। ମହାଦେବୀ ଉଷା ଚମକିଉଠନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଅବିର୍ବାଇ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆବୃତ; ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଏହି ଗଛମାନେ ହରିତ ଅଛି, ଶୋଭା ମାଳା ପିନ୍ଧିଛି। ସେ ନିକଟକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ନିକଟକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଦେବତାଙ୍କର ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଖ—ସେ ମରନ୍ତି ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଅପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଯଥାଯଥ ଶବ୍ଦ କହନ୍ତି; ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ମହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁଠି ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟ, ଚକ୍ରର କୁହୁଡ଼ିରେ କାଠି ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ, ମୁଁ ପଚାରେ, ଜଳର ପୁଷ୍ପ, ସେଠି କେଉଁଠି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ରଖାଯାଇଛି। ଯିଏ ପବନକୁ ଚଲାଇଥାଏ, ପାଞ୍ଚ ଦିଗ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିବା ଭାବି, ସେମାନେ ଦେବତା, ଜଳର ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି—ସେମାନେ କିଏ? ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପୃଥିବୀରେ ବସିଛି, ଗୋଟିଏ ଆକାଶେ ଚଳିଛି; ଗୋଟିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଗ ଦେଉଛି, ଯିଏ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ; ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯିଏ ସେ ତାନା ଜାଣେ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଗଠିତ; ଯିଏ ତାନାର ତାନା ଜାଣେ, ସେ ବଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଣେ।