ଏହି ସଂସାରର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ, କଥା, କାନ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସଦା ନମନ କରନ୍ତି। ସେ ଅପରିମିତ ଏବଂ ଅପରିମାପ୍ୟ—ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ସ୍କମ୍ଭ। ସ୍କମ୍ଭ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଅଶୁଭ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସେଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଆଲୋକ ରହିଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ। ଯିଏ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାକାର ଧୂସର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାଠିକୁ ଜାଣିଛି, ସେଉଁଠି ଲୁଚିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥକୁ ଜାଣିଥାଏ। କିଛି ଲୋକ ଏକ ତାଣ୍ଡ ତାଣୁଛନ୍ତି, ଦୁଇ ଯୁବକ ଛଅ କିରଣ ବୁନୁଛନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ଆଗକୁ ସୂତା ଟାଣିଥାଏ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ସେଥିରୁ ତାହା ହଟାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ଶେଷକୁ ଛୁଏ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଘୂରୁଛନ୍ତି, କିଏ ଆଗେ ବଢ଼ିଛି ମୁଁ ଜାଣେନି; ଏଠାରେ ମଣିଷ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏବଂ ସେ ଏହାକୁ ଶିର ଉପରେ ଧାରଣ କରେ। ଏହି କିରଣମାନେ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ସବୁ ବାୟୁ ପାଇଁ। ସେଉଁଠି ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗର ଏକମାତ୍ର ନାଥ, ସେଉଁଠି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଧାରିତ; ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ୍ ଅଛି; ସ୍କମ୍ଭ ହେଉଛି ସମସ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ ଶ୍ୱାସ, ଚକ୍ଷୁପାଟି, ଚଳନ ଅଛି। ତିନି ସନ୍ତାନ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ମିଳିତ ହେଲେ; ବିଶାଳ ଏଉଁଠି ଦଣ୍ଡ ରୂପେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବାରଟି ଆଉ ଏକ ଚକ୍ର, ତିନି ନାଭି—କିଏ ଏହି ଗୁପ୍ତତା ବୁଝିପାରିବ? ଏଠାରେ ତିନି ଶତ ଷାଠି କିଳ୍ଲି ଲାଗିଛି, ଷାଠିଟି ଅଚଳ ଅଛି। ସବିତା, ଏହି ଜାଣ; ଛଅଟି ଏକାସାଥିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଗୋଟିଏ ଏକାକି ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ସେମାନେ ସେଠି ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯିଏ ସେ ଏକାକି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ସେ ପ୍ରକାଶିତ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗୁପ୍ତ ଅଛନ୍ତି ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ମହାନ୍ ସ୍ଥାନରେ; ସେଠି ସମସ୍ତ ଏଠାରେ ନିର୍ମିତ, ଚଳିତ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ଏବଂ ଧାରଣ କରାଯାଉଛି। ଏକ ଚକ୍ର ଏକ କୂଳିରେ ଘୂରୁଛି, ହଜାରଟି କିଳ୍ଲି, ଆଗକୁ ପଛକୁ ଚଳିଛି; ତାଙ୍କର ଅଧା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା—ଅନ୍ୟ ଅଧା କେଉଁଠି ଗଲା? ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଗ୍ର ଚଳିତ, ଯୁଗ ଲଗାଯାଇଛି, ପରସ୍ପର ପଛପଛ ଯାଉଛି; ତାଙ୍କର ଗତି ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ଯାଇନାହିଁ, ଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏନି—ଗୋଟିଏ ନ ଉପରେ, ନ ତଳେ। ଘୃତପାତ୍ର ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଅଛି, ତଳ ଉପରେ; ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ମହିମା ରହିଛି; ସେଠି ସାତି ଋଷି ବସିଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ମହାତ୍ୱର ରକ୍ଷକ ହେଲେ। ଯାହା ସାମ୍ନାରେ, ପଛରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଯୁଗ୍ମିତ, ଏହି ଯାଜ୍ଞ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଏ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ମନ୍ତ୍ର ଅଟୁଟ୍ ଅଛି? ଯାହା ଚଳିଛି, ଉଡ଼ୁଛି, ଅଚଳ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି କି ନେଉନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁପାଟି କରୁଛି କି ନୁହେଁ—ଏହି ଭୂମି ସମସ୍ତ ରୂପରେ ସେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଏକତ୍ୱରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଅନନ୍ତ, ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ, ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସୀମିତ—ସେ ଦିଗ୍ବିଜୟୀ ଦେବତା, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଖୋଜୁଛନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ ଗର୍ଭରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଚଳିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅଧା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା—ଅନ୍ୟ ଅଧାର ଚିହ୍ନ କଣ? ସେ ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଉଠାନ୍ତି, ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁଳିବା ପରି; ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମନରେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ସେ ଦୂରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ସହ ବସନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି; ମହାନ୍ ନାଥ ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ, ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ—ସେଇଠାକୁ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଭାବେ ଗଣେ; ତାହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ, ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଥମ, ଅଗ୍ନିକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଏବଂ ତିନି ପଖିଳି ହଂସକୁ କହନ୍ତି। ହଜାର ଦିନ ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇଟି ପଖିଳି ସହ ତୀବ୍ର ହଂସ ଆକାଶ ମାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଙ୍କୁ ଚାତିରେ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଏ। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଚମକୁଛନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି; ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଦିଗରେ ଚଳିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନିର୍ମିତ। ଯିଏ ତୁମେ ଦୁଇ ଅରଣି ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ସେ, ଜ୍ଞାନୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍; ସେ ମହା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରଥମେ ସେ ପାଉଁ ବିନା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ଅରମ୍ଭରେ ଧ୍ୱନି ଧାରଣ କଲେ; ଚାରିପାଉଁ ହୋଇ, ଭୋଗ୍ୟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ନିଜର କଲେ। ସେ ଭୋଗ୍ୟ ହେଲେ, ତାପରେ ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ; ଯିଏ ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେ ପୁନଃ ନୂତନ ହୁଏ; ଦିନ ଓ ରାତି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ। ଶତ, ହଜାର, ଦଶ ହଜାର, କୋଟି—ଅନେକ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ତାଙ୍କରେ ବିସ୍ଥାପିତ; ସେମାନେ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଦେବତା ଚମକିଉଠନ୍ତି—ଏହି ସେଇ। ଏକ ଶିଶୁ, ଏକ ବହୁତ ଛୋଟ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେଇ ଦେବୀ ଏମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ତାହା ମୋ ପ୍ରିୟ। ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟୀ, ବୟସର ଅତିତ, ମରଣଶୀଳ ଶରୀରରେ ଅମୃତା; ଯାହା ପାଇଁ ସେ ଶୋଇଛି, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ତିଆରି କଲେ, ସେ ଶ୍ରମିତ। ତୁମେ ନାରୀ, ତୁମେ ପୁରୁଷ; ତୁମେ ଶିଶୁ ଏବଂ କନ୍ୟା। ତୁମେ ଲଠି ଧରି ଚାଲୁଥିବା ବୃଦ୍ଧ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ ଧରି ଜନ୍ମ ନେଉଛ। ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ବାପା କିମ୍ବା ପୁଅ; ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ କିମ୍ବା ନବୀନ। ଏକ ଦେବତା ମନ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି।