ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମ ଏହି ଏକତାର ଆଧାରରେ ଅବସ୍ଥିତ—ସେହି ଆଧାର ହେଉଛନ୍ତି ସ୍କମ୍ଭ। ମୁଁ ସ୍କମ୍ଭଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିଛି, ଏହି ସ୍କମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମ ଅଛି। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିଛି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଦୃଢ଼ତା ସ୍କମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ଅଜନ୍ମା ଆଦିଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷାରୁ ନାମକୁ ନାମରେ ଡାକିଲେ। ସେ ଶବ୍ଦର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯାହା ଠାରେ କିଛି ଉପରେ ନାହିଁ, କିଛି ଜନ୍ମ ହୋଇନଥିଲା। ଏହି ଆଦି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଉଛି, ଯାହାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ, ବ୍ୟାପକ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଆକାଶର ମୁଣ୍ଡ ରହିଛି। ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ନିତ୍ୟ ନୂତନ ଓ ଅଗ୍ନି ମୁଁହ ହେବା, ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ପବନ ଶ୍ୱାସ, ଅଙ୍ଗିରସ୍ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଜ୍ଞାନ ରୂପେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ। ସ୍କମ୍ଭ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ-ପୃଥିବୀ, ବିଶାଳ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଛଅ ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ସ୍ଥିର ରହିଛି; ସ୍କମ୍ଭ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଯିଏ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଓ ଉଷ୍ମାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସମ ଓ ସୋମ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। କିପରି ପବନ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ? କିପରି ମନ ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହିଁ? ଜଳ କିଏ ସତ୍ୟ ଖୋଜି ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ? ବିଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାପ୍ରଭୁ, ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ଥିତ, ଜଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାଉପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଗଛର ଡାଳି ଭଳି ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ତାଙ୍କର ହାତ, ପାଦ, କଥା, କାନ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେହି ମାପିଯାଇପାରିବା ଓ ଅମାପ୍ୟ ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟତାରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ଅଛି—ତିନିଟି ଆଲୋକ, ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ ମଧ୍ୟରେ। ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାକାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନଳିକା ଅଛି, ତାହାକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ସ୍ୱାମୀ। ଏଠାରେ ଦୁଇ ଯୁବା ତାନା ବୁନୁଛନ୍ତି, ଛଅ କିରଣ ଲେଇ ତାନା ଚଲୁଛି; ଜଣେ ତାନାକୁ ଆଗକୁ ଟେଣୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟଜଣ ତାନାକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶେଷ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ତାନା ଚାରିପାଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଉତ୍ତମ ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ; ମଣିଷ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏହି ତାନାକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଉଠାଇ ଧରେ। ଏହି କିରଣଗୁଡିକ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ସବୁ ପବନ ପାଇଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗର ଏକମାତ୍ର ନାୟକ, ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଧାରଣ—ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ସ୍ଥିର, ସ୍କମ୍ଭ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଚେତନା, ନିଶ୍ୱାସ, ଚଳନର ଆଧାର। ତିନି ଶିଶୁ ଚାରିପାଖରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିଶାଳ ସ୍ୱରୂପ ଏକ ସୀମା ହୋଇ ଦଣ୍ଡାକାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘୋଡାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦ୍ବାଦଶ ଆରା, ଏକ ଚକ୍ର, ତିନି ନାଭି—ଏହି ଗୁପ୍ତତାକୁ କିଏ ବୁଝିପାରିବ? ଏଠାରେ ତିନିଶ ଶତ ଏବଂ ଷଷ୍ଠି ଖୁଟି ଅଛି, ସେମାନେ ଅଚଳ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣ, ହେ ସବିତା—ଛଅଟି ଏକାସାଥି ଜନ୍ମନେଇଛି, ଏକଟି ଏକାକୀ ଜନ୍ମା; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଏକାକୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ ଚାହାନ୍ତି। ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତ, ପ୍ରାଚୀନ ଏହି ବିଶାଳ ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ, ଚଳିତ, ଶ୍ୱାସ ଓ ଧାରଣ ହେଉଛି। ଏକ ଚକ୍ର ଏକ ଧାଡ଼ି ସହ ଘୂରୁଛି, ହଜାର ଆରା, ଆଗ-ପଛ ଘୂରୁଛି; ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜନ୍ମିଲା—ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ କେଉଁଠି ଗଲା? ପଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଆଗେ ବହିଯାଏ; ଯୋକ୍ ଲଗାଯାଇଛି, ପରସ୍ପର ଅନୁସରଣ କରୁଛି; ଏହାର ଗତି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯାଆନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଜଣେ ନ ନିକଟ, ଅନ୍ୟଜଣ ଦୂର ନୁହେଁ। ଉପରକୁ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଚମଚ ଭଳି ଏକ ଅଞ୍ଜଳି ଅଛି, ତାହାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ମହିମା ଅଛି; ସେଠାରେ ସାତ ଋଷି ବସି ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଆଗରୁ, ପଛରୁ, ଚାରିପାଖରୁ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଯାହା ଯୋକ୍ ଲଗାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ମନ୍ତ୍ର ମୁଁ ପଚାରେ? ଯାହା କିଛି ଚଳେ, ଉଡ଼େ, ରହିଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ କି ନେଇନାହିଁ, ଚକିତ ହୁଏ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ପୃଥିବୀ ସେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଏକତାରେ ଏକ ହେଉଛି। ଅନନ୍ତ, ବହୁଠାରେ ବିସ୍ତୃତ, ଅସୀମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୀମିତ; ସେ ସ୍ୱର୍ଗର ରକ୍ଷକ, ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ସମସ୍ତର ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ ଖୋଜୁଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ ଗର୍ଭରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଚଳନ୍ତି, ଅନେକ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅର୍ଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜନ୍ମିଲା—ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧର ଚିହ୍ନ କଣ? ସେ ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଉଠାନ୍ତି, ଏକ ପାତ୍ରରେ ଧରିବା ପରି; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରନାହାନ୍ତି। ସେ ଦୂରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ସହ ବସନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଭାବରେ କ୍ଷୀଣ; ଏହି ବିଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜନମାନ୍ୟର ଶାସକମାନେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାକୁ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିବି; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ସମୟ, ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଯେଉଁମାନେ କଥା ହୁଏ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଥମ, ଅଗ୍ନିକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଏବଂ ତିନି ପଖିଲା ହଂସ କୁହନ୍ତି। ହଜାର ଦିନ ସହିତ, ଦୁଇଟି ପଖିଲା ହଂସ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଡ଼ନ୍ତି; ସେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଂକରେ ଧରି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେଖି, ଯାଆନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଉପରକୁ ଦୀପ୍ତି ଦେଇ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗକୁ ଚଳନ୍ତି, ଯାହାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଅବସ୍ଥିତ।