ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେହି ସ୍କମ୍ଭଙ୍କ ବିଷୟରେ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ନିଜ ଜିଜ୍ଞାସା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାଙ୍କ ଜିହ୍ୱା ମଧୁର ମଧୁର, ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିରାଜ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ କେଉଁ ଦେବତା? ସେହି ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? ଯାହାଠାରୁ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା, ଯାହାଙ୍କ କେଶ ସାମନ୍ ଚନ୍ତ୍, ମୁଖ ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ୍—ସେ କେଉଁ ଦେବତା, ସେହି ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏଇ ଅସାର ଶାଖାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଚିହ୍ନିବେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ତଳସ୍ଥ ଲୋକ ଏହି ଶାଖାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ତାହାକୁ ପୂଜିଥାନ୍ତି। ଯାଁଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଓ ଵସୁମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାଁଠାରେ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକ ବସିଛି, ସେ କେଉଁ ଦେବତା? ସେହି ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? ଯାହାଙ୍କ ଧନ ତିରିଶି ତିନି ଦେବତା ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏହି ଧନକୁ କିଏ ଜାଣିଛି, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି? ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଥମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଯିଏ ସେମାନେକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିଥାଏ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ। ଯେଉଁ ବୃହନ୍ତ୍ ଦେବତାମାନେ ଅସତ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଅସତ୍ ସ୍କମ୍ଭଙ୍କର ଏକ ଅଙ୍ଗ। ଯେଉଁଠାରେ ସ୍କମ୍ଭ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କରି ପୁରାତନକୁ ଦୂର କଲେ, ଲୋକମାନେ ଏହି ପୁରାତନକୁ ସ୍କମ୍ଭଙ୍କର ଏକ ଅଙ୍ଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ତିରିଶି ତିନି ଦେବତା ଦେହକୁ ବିଭାଜନ କଲେ, କିଛି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ସେମାନେକୁ ଜାଣନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଚିହ୍ନିବେ, ସ୍କମ୍ଭ ପ୍ରଥମେ ସେହି ସୁନାକୁ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଭରିଦେଲେ। ସ୍କମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସ୍କମ୍ଭରେ ତପସ୍ୟା, ସ୍କମ୍ଭରେ ଋତ୍—ମୁଁ ତୁମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିଛି, ସ୍କମ୍ଭ! ତୁମ୍ଭିତରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ କିଛି ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ଇନ୍ଦ୍ରରେ ତପସ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରରେ ଋତ୍—ଇନ୍ଦ୍ର! ମୁଁ ତୁମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିଛି—ସମସ୍ତ କିଛି ସ୍କମ୍ଭରେ ନିଶ୍ଚିତ। ସେ ପୂର୍ବରୁ ନାମକୁ ନାମରେ ଡାକିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷାରୁ, ଯେତେବେଳେ ଅଜନ୍ମା ଆସିଥିଲେ, ସେ ଶବ୍ଦର ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଲାଭ କଲେ, ଯାହାଠାରେ କିଛି ଉପରେ ନାହିଁ, କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କ ଭୂମି, ବ୍ୟାପକ ମଧ୍ୟଭୂମି ଓ ଗର୍ଭ ଅଛି, ଯିଏ ଆକାଶକୁ ମୁଣ୍ଡ କଲେ, ସେହି ପ୍ରଥମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟି, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ନବୀନ କଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ମୁଖ କଲେ, ସେହି ପ୍ରଥମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯିଏ ପବନକୁ ଶ୍ୱାସ, ଅଙ୍ଗିରସ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ୱାସ କଲେ, ଦିଗ୍କୁ ଜ୍ଞାନ କଲେ, ସେହି ପ୍ରଥମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଭୂମି ଧରିଥିଲେ, ସ୍କମ୍ଭ ଶୂନ୍ୟକୁ ଧରିଥିଲେ, ସ୍କମ୍ଭ ଛଅ ଦିଗକୁ ଧରିଥିଲେ, ସ୍କମ୍ଭ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଯିଏ ଶ୍ରମ ଓ ତପସ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସମାନ, ସୋମକୁ ସୃଜନ କଲେ, ସେହି ପ୍ରଥମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। କିପରି ପବନ ବସିଯାଏ ନାହିଁ? କିପରି ମନ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ନାହିଁ? କାହିଁକି ଜଳ, ସତ୍ୟ ଖୋଜି, କେବେ ବସିଯାଏ ନାହିଁ? ବିଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାପ୍ରଭୁ ଅଛନ୍ତି, ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ଥିତ, ଜଳର ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ବୃକ୍ଷ ତଳର ଶାଖା ପରି ବେସିଥାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ହାତ, ପା, ଭାଷା, କାନ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସଦା ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ସେହି ମାପିଯାଏ ଓ ଅମାପ୍ୟ ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? ତାଙ୍କଠାରୁ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଆଲୋକ, ତିନିଟି, ପ୍ରଜାପତିରେ ଅଛି। ଯିଏ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡିଥିବା ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେହି ଗୁପ୍ତ ପ୍ରଜାପତି। କିଛି ଲୋକ ଛାଣ୍ଡିରେ ବୁନନ୍ତି, ଦୁଇ ଯୁବକ ଛଅ କିରଣ ବୁନନ୍ତି; ଜଣେ ତାନ୍ତିକୁ ଆଗକୁ ଟାଣି, ଅନ୍ୟ ତାହାକୁ ହଟାନ୍ତି ନାହିଁ, ନା ତାହାର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେହି ଦୁଇ ଘୂରୁଥିବା ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୁଁ ଜାଣିନି, ମଣିଷ ଏହିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏହିକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବହନ କରିଥାଏ। ଏହି କିରଣମାନେ ଆକାଶକୁ ଧରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସୁର ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ସବୁ ପବନ ପାଇଁ। ଯିଏ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ସମସ୍ତକୁ ଧରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱର୍ଗର ନାୟକ, ସେହି ପ୍ରଥମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ଧରାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଭୂମି ଦୃଢ଼ ଅଛି; ସ୍କମ୍ଭ ସବୁ କିଛି—ଯାହା ଶ୍ୱାସ, ଚକ୍ଷୁ, ଚଳନ। ତିନି ସନ୍ତାନ ବାହାରିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ବିଶାଳ ଜନ, ରାଜ୍ୟର ମାପ, ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବାରଟି ତୀର, ଗୋଟିଏ ଚକ୍ର, ତିନି ମୁଖ—ଏହି ରହସ୍ୟ କିଏ ବୁଝିପାରିବ? ତିନିଶ ଶତ ଷାଠି ଖୁଟି ଲାଗିଛି, ଷାଠି ଅଚଳ। ସବିତା! ଏହାକୁ ଜାଣ, ଛଅଟି ଏକାସାଙ୍ଗେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଗୋଟିଏ ଏକାକୀ ଜନ୍ମିଛି; ସେମାନେ ତାଙ୍କରେ ବିଶ୍ରାମ ଚାହାନ୍ତି, ଯିଏ ଏକାକୀ ଜନ୍ମିଛି। ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ତଥାପି ଗୁପ୍ତ, ପୁରାତନ, ମହାନ ସ୍ଥାନ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଥାଏ, ଚଳେ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ଓ ଧରିଛି। ଗୋଟିଏ ଚକ୍ର ଏକ ନାଭି ସହିତ ଘୂରୁଛି, ହଜାର ତୀର, ଆଗକୁ ଓ ପଛକୁ ଚଳିଛି; ତାହାର ଅର୍ଧେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧ କେଉଁଠି ଗଲା? ପାଞ୍ଚଟି ଟାଣିଲେ, ପ୍ରଥମ ଏହି ଅଗ୍ରଗାମୀ; ଯୋଗ ଲାଗିଛି, ପରସ୍ପର ଅନୁସରଣ; ତାହାର ଗତି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯାଇନାହିଁ, ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଗୋଟିଏ ନିକଟ, ଅନ୍ୟ ଦୂର ନୁହେଁ। ଘୃତାଦି ଚମଚ ଉଲ୍ଟା, ତଳେ ମୁଣ୍ଡ, ତାହାରେ ଅନେକ ରୂପର ମହିମା; ସେଠାରେ ସାତ ଋଷି ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମହିମାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଯାହା ଆଗରେ, ପଛରେ, ସବୁ ଦିଗରେ, ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଯୋଡାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସାରିତ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଋଚା? ଯାହା ଚଳେ, ଉଡ଼େ, ଥାଏ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି କି ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ମିନ୍ଦାଏ କି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ଧରିଛି; ସମସ୍ତ ଏକତାରେ ଏକ ହୁଏ।