ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଭୂତକାଳ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ରେ କେତେ ଅଂଶରେ ସ୍କମ୍ଭ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି? ସେ କେବେ ତାଙ୍କର ଏକ ଅଙ୍ଗକୁ ହଜାର ଅଂଶରେ ବିଭାଜିତ କଲେ, ସେଠାରେ କେତେ ସ୍କମ୍ଭ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ? ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ, ଏହି ଶରୀର ଭୂଷଣଗୁଡ଼ିକୁ, ଜଳକୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶିଯାଏ, ସେଠି ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? କେଉଁ ଦେବତା ସେ? ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟା ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚି ପାଳନକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଗ୍ରହିତ, ସେଠି ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? କେଉଁ ଦେବତା ସେ? ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଆକାଶ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବାୟୁ ବିରାଜିତ, ସେଠି ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? କେଉଁ ଦେବତା? ଯାହାଙ୍କର ଏକ ଅଙ୍ଗରେ ତିରିଶି ତିନି ଦେବତା ଏକାତ୍ମକ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ କିଏ? କେଉଁ ସେ ଦେବତା? ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମା ଋଷିମାନେ, ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁସ୍ ଓ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀ ଅବସ୍ଥିତ, ଏକମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟା ସେଠି ବିରାଜିତ, ସେ କିଏ? କେଉଁ ଦେବତା? ଯେଉଁଠି ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠି ନାଡୀଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସମୁଦ୍ରର ମତେ ଏହି ଦେହରେ ଏକତ୍ରିତ, ସେ କିଏ? କେଉଁ ସ୍କମ୍ଭ? ଯେଉଁଠି ଚାରି ଦିଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଡୀ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେ କିଏ? କେଉଁ ସ୍କମ୍ଭ? ଯେଉଁମାନେ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ପରମେଶ୍ଵର ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍କମ୍ଭକୁ ଏକାନ୍ତରେ ଜାଣନ୍ତି। ଯାହାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ହେଲା ବୈଶ୍ୱାନର, ଚକ୍ଷୁ ହେଲେ ଅଙ୍ଗିରସ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଯାତବ, ସେ କିଏ? କେଉଁ ସ୍କମ୍ଭ? ଯାହାଙ୍କର ମୁଁହ ବ୍ରହ୍ମ, ଜିହ୍ବା ମଧୁର, ବୁଦ୍ଧି ଭାବରେ ବିରାଜ, ସେ କିଏ? କେଉଁ ସ୍କମ୍ଭ? ଯାହାଠାରୁ ଋକ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ, ଯାହାଠାରୁ ଯଜୁସ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ, ଯାହାଙ୍କର ଚୁଲି ସାମନ୍, ମୁଁହ ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ୍, ସେ କିଏ? କେଉଁ ସ୍କମ୍ଭ? କିଛି ଲୋକ ସେ ଅସାର ଶାଖାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଭାବି ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠି ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେ କିଏ? କେଉଁ ସ୍କମ୍ଭ? ଯାହାଙ୍କର ଧନ ସଦା ତିରିଶି ତିନି ଦେବତା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି—କିଏ ଏହି ଧନକୁ ଏବେ ଜାଣିଛି, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି? ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଦେବତାମାନେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରେ, ସେଉଁଠି ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ। ଯେଉଁ ବୃହନ୍ତ୍ ଦେବତାମାନେ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି ଏକ ଅଙ୍ଗ ସ୍କମ୍ଭର ଅସତ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ସ୍କମ୍ଭ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କରି ପୁରୁଣାକୁ ଦୂର କଲେ, ଏହି ପୁରୁଣା ଏକ ଅଙ୍ଗ ସ୍କମ୍ଭର। ଯାହାଙ୍କର ଏକ ଅଙ୍ଗରେ ତିରିଶି ତିନି ଦେବତା ଦେହକୁ ବିଭାଜନ କରିଲେ, କିଛି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ସେମାନେ ଏହି ଦେବତାମାନେ କିଏ ଜାଣନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସ୍କମ୍ଭ ପ୍ରଥମେ ଏହି ସୁନା ଅଣ୍ଡକୁ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରବାହିତ କଲେ। ସ୍କମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସ୍କମ୍ଭରେ ତପସ୍ୟା, ସ୍କମ୍ଭରେ ନିୟମ; ମୁଁ ସ୍କମ୍ଭକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣେ—ତୁମ୍ଭିରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସବୁ ଅବସ୍ଥିତ। ଇନ୍ଦ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ଇନ୍ଦ୍ରରେ ତପସ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରରେ ନିୟମ; ଇନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣେ—ସ୍କମ୍ଭରେ ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ। ସେ ପୂର୍ବରୁ ନାମକୁ ନାମରେ ଡାକିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉଷାରୁ; ଯେତେବେଳେ ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ଏହି ଶବ୍ଦର ସ୍ଵାମ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯାହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଯିଁଠି ପୃଥିବୀ, ବିସ୍ତୃତ ମଧ୍ୟ ଓ ଗର୍ଭ ଅଛି, ଯିଁଠି ଆକାଶ ମୁଣ୍ଡ ହେଲା—ସେହି ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଯିଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ସଦା ନବୀନ, ଅଗ୍ନି ମୁଁହ—ସେହି ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର। ଯିଁଠି ବାୟୁ ଶ୍ୱାସ, ଅଙ୍ଗିରସ୍ ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଦିଗ୍ ଜ୍ଞାନ—ସେହି ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର। ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ପୃଥିବୀ ଧାରିତ, ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ ମଧ୍ୟ ଧାରିତ, ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଛଅ ଦିଗ ଧାରିତ; ସ୍କମ୍ଭ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଯିଁଠି କ୍ଳେଶ ଓ ତାପରୁ ଜନ୍ମ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସମ, ସେ ସୋମକୁ ଏକାକୀ ତିଆରି କଲେ—ସେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର। କିପରି ବାୟୁ ଅବିରତ ରହେ? କିପରି ମନ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ ନାହିଁ? କାହିଁକି ଜଳ ସତ୍ୟ ଚାହିଁ ସଦା ଏକାଗ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ? ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ମହାପ୍ରଭୁ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଜଳ ତଳେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଗଛର ଶାଖା ପରି ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଯାହାକୁ ହାତ, ପାଁ, କଥା, କାନ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ସଦା ନମସ୍କାର କରନ୍ତି—ସେ ମାପିତ ଓ ଅମାପ୍ୟ ସ୍କମ୍ଭ କିଏ? ଯାହାଠାରୁ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେଉଛି, ଅଶୁଭ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ, ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେ ପ୍ରଜାପତି। ଯିଏ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାଠିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗୁପ୍ତ ପ୍ରଜାପତି। କିଛି ଦୁଇ ଯୁବକ ବନ୍ଧନ କରି ଛଅ କିରଣ ଚାଲାନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ଆଗକୁ ଧାଗା ଟାଣେ, ଅନ୍ୟ ତାହାକୁ ଉଖଳାଇ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଶେଷ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ୍ତି, କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ; ଲୋକେ ଏହିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏହିକୁ ଶିରେ ଧରନ୍ତି। ଏହି କିରଣଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ତିଆରି କରିଛି, ଏହି ସବୁ ବାୟୁ ପାଇଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ, ସେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର। ସ୍କମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ଧାରିତ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ପୃଥିବୀ ଦୃଢ଼, ସ୍କମ୍ଭ ଏହି ସବୁ, ଯେଉଁଠି ଶ୍ୱାସ, ଞ୍ୟାନ, ଚଳନ। ତିନି ସନ୍ତାନ ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚାରିପାଖରୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ବିଶାଳ ଏକ, ରାଜ୍ୟର ମାପ, ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱୀନୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।