ଏହି ଦୈବୀ କଥାରେ ଜୀବନର ଗୁହ୍ୟତା, ତାହାର ଅଦ୍ଭୁତ ଚଳଚଳାନ୍ତା, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଜୀବନ ଅନାବୃତ, ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ଜୀବନ୍ତ ଏବଂ କମ୍ପମାନ; ଘର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜୀବନ ଅଟୁଟ ଅଟେ। ଜୀବନ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ମୃତ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଏ; ଅମୃତ ଓ ମୃତ୍ୟୁଶୀଳୀ ଏକେ ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜଳର ଉପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯୁବକ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧୂସର କେଶରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଦୈବୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖ—ତାଙ୍କର ବିଶାଳତାରେ ଏକଜଣ ଆଜି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଯେଉଁଥି ଗତକାଲି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଯିଏ ଦେଖିଲେ, ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆହତ ହେଲେ। ଏହିପରି, ମାଆର ଗର୍ଭରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ନିରୃତି ଅନେକ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏକ ଚରାଣ ଅବାଧ ଭାବରେ ନିକଟ ଓ ଦୂର ରାସ୍ତାରେ ଚଳିଅଛନ୍ତି। ସେ ସିଧା ଯାନ୍ତି, ବାକା ଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆବୃତ, ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗ ଆମର ପିତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏଠିରେ ନାଭି ଏବଂ ବନ୍ଧନ; ପୃଥିବୀ ଆମ ମାଆ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ କରେ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଉଲ୍ଲଟା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ ଅଛି; ଏଠିରେ ପିତା ଝିଅର ମଧ୍ୟରେ ବୀଜ ରଖିଲେ। ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ଦୂର ସୀମା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ; ବୃଷଭ ଓ ଅଶ୍ୱର ବୀଜ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ। ସମସ୍ତ ସଂସାରର ନାଭି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ; ବାଣୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ। ଏହି ବେଦୀ ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ଦୂର ସୀମା; ଏହି ସୋମ ବୃଷଭ ଓ ଅଶ୍ୱର ବୀଜ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ସଂସାରର ନାଭି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବାଣୀର ସ୍ଥାନ। ମୁଁ ନିଜକୁ କିଏ ଜାଣିନି, ଗୁପ୍ତ, ବନ୍ଧା, ମନ ସହିତ ଭ୍ରମଣ କରେ। ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ପହଞ୍ଚିଲା, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ବାଣୀର ଅଂଶ ଲାଭ କଲି। ସେ ପଛକୁ ଏବଂ ଆଗକୁ ଚଳାଏ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବନ୍ଧିତ, ଅମୃତ, ମୃତ୍ୟୁଶୀଳୀ ସହିତ ଏକେ ଗର୍ଭରେ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ବିଭିନ୍ନ, ସେମାନେ ଗୋଟିଏକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଅନ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିଲେନାହିଁ। ସାତଜଣ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଗର୍ଭ ସୃଷ୍ଟିର ବୀଜ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିଗରେ ନିୟମରେ ବିସ୍ଥାପିତ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି। ଋଚ୍ଛମାନେ ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଏହିକଥା ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ କ’ଣ କରିବେ ଏହି ଋଚ୍ଛମାନେ ସହିତ? ଯେଉଁମାନେ ଏହିକଥା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ। ଯଜୁର୍ ମାପ ଠିକ କରି, ସେମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଋଚ୍ଛ ସହିତ ସଂସାରକୁ ବିନ୍ୟସ୍ତ କଲେ। ତ୍ରିପଦ ବ୍ରହ୍ମା, ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଦିଗ ଜୀବନ୍ତ। ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଉ, ସୁଭ ଦେଇଥିବା; ତେବେ ଆମେ ଭଲ ହେବା। ଘାସ ଖାଅ, ଗାଈ, ସମସ୍ତ ଦେଇଥିବା, ପବିତ୍ର ଜଳ ପିଅ, ଚଳମାନ। ଗାଈ ଜଳକୁ ମାପିଲେ, ତାହାକୁ ଆକୃତି ଦେଲେ; ସେ ଏକପଦ, ଦ୍ୱିପଦ, ଚତୁଷ୍ପଦ ହେଲେ। ସେ ଅଷ୍ଟପଦ ହେଲେ, ନବପଦ ହେଲେ; ସହସ୍ରାକ୍ଷର ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ସଂସାରର ମାପ; ତାଙ୍କର ଧାରା ସାଗର ଉପରେ ବହେ। କଳା ଚଳମାନ, ହଳଦିଆ ପକ୍ଷୀ, ଜଳ ଧାରଣ କରି, ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଢାକିଦେଲେ, ସତ୍ୟର ଆସନରୁ; ଘୃତରେ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରସାରିତ କଲେ। ସେ ପଦବତୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଚଳିଥିବା; ଏହି ଜାଣିଛନ୍ତି କି, ମିତ୍ର ବରୁଣ? ଗର୍ଭ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ; ସେ ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ, ଅସତ୍ୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ। ବିରାଜ ବାଣୀ, ବିରାଜ ପୃଥିବୀ, ବିରାଜ ଆନ୍ତରିକ୍ଷ, ବିରାଜ ପ୍ରଜାପତି। ବିରାଜ ମୃତ୍ୟୁ, ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ତାଙ୍କର ଅଧୀନ। ମୋର ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ମୋ ଅଧୀନରେ ହେଉ। ମୁଁ ଦୂରରୁ ଧୂଆଁ ଉଠିଯାଉଛି ଦେଖିଲି, ସୀମା ଛାଡ଼ି ଅତିକ୍ରମ କଲି। ବୀରମାନେ ଛିଟି ଗାଈକୁ ଦୁହିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ପ୍ରଥମ ନିୟମ। ତିନି ଲୋମଶ ଅନୁସୂତି ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ; ବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ କଟାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଏକ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସବୁ ଦେଖିଥାଏ; ସାରଥିର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ବାଣୀ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ। ତିନି ଗୁପ୍ତ ଅଛି, ଚଳେନାହିଁ; ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ମାନବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ସେ ଦିବ୍ୟ, ଚମତ୍କାରି ଡାଣ୍ଡା ଥିବା ଗରୁତ୍ମାନ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଏକଙ୍କୁ ବହୁ ରୂପରେ କଥାହୁଏ: ଅଗ୍ନି, ଯମ, ମାତରିଶ୍ୱାନ୍ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏବେ, ଯାହା ଓଷଧି ଚିକିତ୍ସକମାନେ ତିଆରି କରନ୍ତି, ହାତରେ ତିଆରି, ବିବିଧ ରୂପରେ, ବିବାହ ପାଇଁ ବଧୂ ଭଳି— ତାହାର ସାର୍ ସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ଦୂର କରୁଛୁ। ମୁଣ୍ଡ, ନାକ, କାନ ସହିତ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ତିଆରି, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆମେ ତାହାର ସାର୍ ସ୍ୱରୂପରୁ ଦୂର କରୁଛୁ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୂଦ୍ର, ରାଜା, ନାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତିଆରି କରିଥିଲେ— ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଫେରିଯାଉ, ପତ୍ନୀ ଭଳି ପତିଠାରେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଜନ୍ମସ୍ଥାନକୁ ଯାଉ। ଏହି ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରୁଛି— ଯେଉଁଠି କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା କରାଯାଇଛି। ଅପମାନ ଯିଏ କଲେ, ଶପଥ ଯିଏ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଅପମାନ ଫେରିଯାଉ; ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଘାତ କରୁ। ଅଙ୍ଗିରସମାନେ, ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ, ଆମ ପୂଜାରୀ ଓ ଦୂତ ହେଉନ୍ତୁ; ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଦ୍ୱେଷ ଭାବରେ କହିଥିଲେ 'ତୁମେ ଚାଲିଯାଅ'— ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଫେରିଯାଉ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ। ଯିଏ ଚତୁରାଇରେ ତୁମ ପାଇଁ ଫାନ୍ଦ ଲଗାଇଥିଲେ, ରଥକାର ଭଳି— ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଅ, ତୁମର ଘର ସେଠି, ଏହି ଅଜ୍ଞାତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ଯିଏ ତୁମକୁ ତିଆରି କରି, ଉପଯୋଗ କଲେ, ମନ୍ତ୍ର ଜାଣି, ମାୟା କରି— ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ମନ୍ତ୍ରକୁ ଫେରାଏ, ଆମେ ତୁମକୁ ସ୍ନାନ କରୁଛୁ।