ଏକ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଏକ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଗାଢ଼ ମିତ୍ର, ଏକାଠି ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ମିଠା ଫଳ ଖାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟଜଣ ମାତ୍ର ଦେଖୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଖାଉନାହାନ୍ତି। ଏହି ମଧୁ ଦେଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ମିଠା ଫଳ ଆଗରେ ଅଛି, ସେଉଁଟି ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ; ଯିଏ ଏହି ଫଳକୁ ଚିନିପାରିନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ପକ୍ଷୀମାନେ ଅମରତ୍ୱର ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ସଭାମାନେ ଚକ୍ଷୁ ନ ମରି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେଠି ପକ୍ୱ ଫଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପଦମାନେ ଗାୟତ୍ରୀ, ତୃଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ ଭିତରେ ଯେଉଁଠି ରଖାଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଯାହା ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ସେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ମାପିଥାନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସାମନ୍; ତୃଷ୍ଟୁଭ୍ ଦ୍ୱାରା ବାଣୀକୁ। ସେ ବାଣୀକୁ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇପାଉଁ, ଚାରିପାଉଁ, ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ସ୍ୱରକୁ ମାପନ୍ତି। ଜଗତୀ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ, ରଥ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ଗାୟତ୍ରୀର ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି ଅଛି; ଏହି ମହାନତା ଦ୍ୱାରା ଏହାର ମହିମା ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଏହି ଦୁଧରେ ଭରିପୁରା ଗାଈକୁ ଡାକୁଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଦୋହାଯାଉଛି। ସବିତା ଆମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହବି ଆଣିଦେଲେ; ତାପିତ ପାତ୍ର ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କଲା। ଶାନ୍ତ ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା, ସମ୍ପଦର ମାଲିକା, ତାଙ୍କର ବଛାକୁ ଚାହିଁ, ମନସିକ ଭାବରେ ଆସିଲେ। ଆମେ ଏହି ଅକ୍ଷତ ଗାଈକୁ ଅଶ୍ୱିନ୍ମାନେ ପାଇଁ ଦୁଧ ଦୋହିବା; ସେ ମହା ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉନ୍ତୁ। ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଛାକୁ ଭାବି, ମାତୃଭାବରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆସିଥାନ୍ତି। ତାପିତ ପାତ୍ର ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ସେ ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ମାପନ୍ତି, ଦୁଧରେ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ସେ, ଯିଏ ଛିଟାଇଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ମାପେ, ଧୂଳିର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସେ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମର୍ତ୍ୟମାନେ ତିଆରି କଲେ; ତାଡ଼ିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ। ଖୋଲା, ଦ୍ରୁତ, ଜୀବନ୍ତ, କମ୍ପିତ, ଘରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି। ଜୀବନ୍ତ ମୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ; ଅମର ମର୍ତ୍ୟ ସହିତ ଏକ ଗର୍ଭରେ ଅଛି। ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ଜଳପୃଷ୍ଠରେ ଚମକୁଛି, ଯଦିଓ ଯୁବା, ତଥାପି ବୃଦ୍ଧ ଭାବରେ ଉତ୍ଥିତ। ଦେଖ, ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ: ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଜଣେ ଆଜି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଗତକାଲି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ତିଆରି କଲେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଚିନିନାହାନ୍ତି; ଯିଏ ଦେଖିଲେ, ସେ ହତବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି କାରଣରୁ, ମାତୃଗର୍ଭରେ ବନ୍ଧି, ନିରୃତି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ। ମୁଁ ଅବାଧ ଭାବେ ଏକ ଗୋପାଳକୁ ଦେଖିଲି, ନିକଟ ଓ ଦୂର ମାର୍ଗରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ସିଧା ଯାଏ, ବାଙ୍କା ଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରିଥାଏ। ଆମର ଦିବ୍ୟ ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ୟୌସ୍, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏଠାରେ ନାଭି; ସେଇ ବନ୍ଧନ। ପୃଥିବୀ ଆମର ମାଆ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ କରେ ଗାଇଁ। ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା ଜଳମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ; ସେଠି ପିତା ଝିଅ ଗର୍ଭରେ ବୀଜ ରଖିଥିଲେ। ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ସୀମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲି; ବୃଷଭ, ଅଶ୍ୱର ବୀଜ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲି। ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଭି ବିଷୟରେ ପଚାରିଲି; ବାଣୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲି। ଏହି ବେଦୀ ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ସୀମା; ଏହି ସୋମା ବୃଷଭ, ଅଶ୍ୱର ବୀଜ; ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଭି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବାଣୀର ଧାମ। ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ମୁଁ କିଏ, ଗୁପ୍ତ ଭାବେ, ବନ୍ଧା ହୋଇ, ମୁଁ ମୋ ମନ ସହିତ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଏ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ବାଣୀର ଅଂଶ ଅନୁଭବ କଲି। ସେ ପଛକୁ ଏବଂ ଆଗକୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଧରି, ଅମର, ମର୍ତ୍ୟ ସହିତ ଏକ ଗର୍ଭରେ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ବିଭିନ୍ନ, ସେମାନେ ଜଣେକୁ ଚିନିଲେ, ଅନ୍ୟକୁ ଚିନିଲେନାହିଁ। ସପ୍ତ, ଅର୍ଧ-ଗର୍ଭୀୟ, ବିଶ୍ୱର ବୀଜ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିଶାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା, ମନ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି। ଏହା ଯିଏ ଜାଣେନାହିଁ—ସେ କଣ କରିବେ? ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ। ଉଚିତ ଅଂଶ ମାପି, ସମସ୍ତ ଗତିଶୀଳ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ତ୍ରିପଦ ବ୍ରହ୍ମା, ବିବିଧ ରୂପରେ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଦିଗ ଜୀବନ୍ତ। ଶୁଭ ହେଉ, ଧନଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ହେବୁ। ଘାସ ଖାଅ, ଗାଈ, ସମସ୍ତ ଦାତ୍ରୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ପିଅ, ଚଳିତା। ଗାଈ ଜଳକୁ ମାପି ତିଆରି କଲେ; ସେ ଏକପଦୀ, ଦ୍ୱିପଦୀ, ଚତୁଷ୍ପଦୀ; ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟପଦୀ, ନବପଦୀ ହେଲେ; ସହସ୍ରାକ୍ଷରୀ ଛନ୍ଦ ବିଶ୍ୱର ଛନ୍ଦ; ଏହାର ଧାରା ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବହିଯାଏ। କଳା ଚଳିତା, ପିତାମ୍ବର ପକ୍ଷୀମାନେ, ଜଳଧାରଣ କରି, ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କଲେ, ସତ୍ୟର ଆସନରୁ; ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ପଦବାନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ପଦେ ଚଳିଥାଏ; ଏହା କିଏ ଜାଣେ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ? ଗର୍ଭ ତାଙ୍କ ଭାର ବହନ କରେ; ସେ ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ, ଅସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ବିରାଜ୍ ବାଣୀ, ବିରାଜ୍ ପୃଥିବୀ, ବିରାଜ୍ ମଧ୍ୟମ, ବିରାଜ୍ ପ୍ରଜାପତି। ବିରାଜ୍ ମୃତ୍ୟୁ, ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ; ତାଙ୍କର ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ। ମୋର ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ମୋ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହୁ। ମୁଁ ଦୂରରୁ ଧୂଆଁ ଉଠିଥିବା ଦେଖିଲି, ସୀମା ଚାଲି ଯାଉଥିଲି। ବୀରମାନେ ଚିତ୍ରା ଗାଈକୁ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ପ୍ରଥମ ନିୟମ।