ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ କଥା ଆଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଅଜଣା ଶକ୍ତି ତିନୋଟି ମାଆ ଓ ତିନୋଟି ବାପାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି, ସିଧା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡିଛି, କିନ୍ତୁ ଚକ୍ରର ଧାରକୁ କେବେ କ୍ଲାନ୍ତ କରେନାହିଁ। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ପିଠିରେ ଆପସରେ କଥା ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଭାଷା ଓ ନାମ ଜାଣନ୍ତି। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚଟି ଆର୍ଥ ଥିବା ଏକ ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି। ଏହି ଚକ୍ରର ଅକ୍ଷ ଭାରରେ ତାପିତ, ଏହା ଆରମ୍ଭରୁ କେବେ ଛେଦିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହାର ନାଭି ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ। ଲୋକେ ପିତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପଦ ଥିବା, ବାରଟି ଆକାରରେ, ଦୂର ଆକାଶର ଅର୍ଧାଂଶରେ ବସିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଦିଖାଯାନ୍ତି—ସାତ ଚକ୍ର, ଛଅ ଆର୍ଥ, ସେମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ସ୍ଥିର। ଏହି ଅମୃତ ଆକାଶରେ ବାରଟି ଆର୍ଥ ଥିବା ଚକ୍ର ଅଜର ଅମର ଭାବେ ଘୂରୁଛି। ଏଠାରେ, ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମର ଦୁଇ ସନ୍ତାନ, ସାତଶେ ଏବଂ ବିଶି ଦୁଇଜଣ, ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏକ ଶତ ଆର୍ଥ ଥିବା ଚକ୍ର ଅଜର ଅମର ଭାବେ ଘୂରୁଛି; ଦଶ ଯୁଗଳ ଏହାକୁ ସିଧା କରି ଏଣାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ଷୁ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଯାହାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବସିଛି। ସେମାନେ ସେହି ଜନାନୀମାନେ ସତ୍ୟ କହି, କିନ୍ତୁ କହନ୍ତି ସେ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କ ହୋଇଛନ୍ତି। ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ, ଅନ୍ଧ ଅଜ୍ଞାନୀ। କବିଙ୍କ ପୁଅ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିପାରେ; ଯିଏ ଏହି ଜାଣେ, ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ପୁଅ। ସେମାନେ ଏକାସাথে ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସପ୍ତମ ଏକାକୀ ଜନ୍ମ। ଛଅଟି ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଆକୃତି ସ୍ଥିର, ନିଜ ଅସ୍ଥାନରେ ଉଜ୍ୱଳ, ଆକୃତି ବଦଳାଯାଇଛି। ଗାଈ ଏକ ପଦ ଆଗକୁ ଓ ଏକ ପଦ ପଛକୁ ଦେଇ ନିଜ ଛାଉଡ଼କୁ ଧରି ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡିଛି। କଦ୍ରୁର ସନ୍ତାନୀ ଏହି ଝୁଣିର ଅର୍ଧ ନେଇ ଚାଲିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ଦେଉଛି, ଏହି ଝୁଣି ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ଯିଏ ନିଜ ପିତାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏକ ପଦ ଆଗକୁ ଦେଉଛି; ଏକ ପଦ ପଛକୁ ଦେଇ ସେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ। କିଏ ଏଠାରେ ଚିନ୍ତା କରି କହିପାରିବେ, ଦିବ୍ୟ ମନ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ନିକଟବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଦୂର, ଦୂରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ନିକଟ କୁହାଯାନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସୋମ ଏହି ସବୁ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ଅକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଧୂଳିକୁ ବୋଝି ନେଇଯାନ୍ତି। ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ମିତ୍ର ଭାବେ ଏକ ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ମିଠା ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଟି ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ଖାଏନାହିଁ। ଏହି ମଧୁଦାୟିନୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଥିବା ଗଛରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଯାହାକୁ ତାଳ ଫଳ କୁହାଯାଏ, ତାହା ନଷ୍ଟ ହେଉ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ପିତାକୁ ଜାଣିନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ପକ୍ଷୀମାନେ ଅମୃତତ୍ୱର ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଭାବେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଠାରେ ପକ୍ୱ ଫଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ର ଓ ତୃଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ—ଏହି ଛନ୍ଦ ଉପରେ ଯାହା କିଛି ରଖାଯାଇଛି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ସ୍ତୋତ୍ର ମାପାଯାଏ; ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସାମନ୍, ତୃଷ୍ଟୁଭ୍ରେ ଭାଷା। ଦୁଇପଦୀ, ଚତୁଷ୍ପଦୀ ଏବଂ ଅକ୍ଷରରେ ସପ୍ତ ସ୍ୱର ମାପାଯାଏ। ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ଧାରଣ କରାଯାଇଛି, ରଥର ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖାଯାଇଛି। ତିନୋଟି ଗାୟତ୍ରୀ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପିତ, ଏହାର ମହିମା ପ୍ରସାରିତ। ମୁଁ ଏହି ଦୁଧାଳୁ ଗାଈକୁ ଡାକୁଛି, ଯିଏ ଭଲ ହାତରେ ଦୁଧ ଦିଅନ୍ତି। ସବିତା ଆମକୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହବି ଦେଇଛନ୍ତି; ତାପିତ ପାତ୍ର ଏହି ତଥ୍ୟ ଦେଇଛି। ଗାଈ, ଧନଧାନ୍ୟର ମାଲିକା, ନିଜ ଛାଉଡ଼କୁ ଭଲପାଇ, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଆଗକୁ ଆସିଛି। ଆମେ ଏହି ଅକ୍ଷତା ଗାଈକୁ ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ପାଇଁ ଦୁଧିବା; ସେ ବଡ଼ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବଢ଼ୁ। ମାଁ ଭାବରେ ଗାଈ ନିଜ ଛାଉଡ଼କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁହଁରେ ଧ୍ୱନି କରି, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆସେ। ସେ ତାପିତ ପାତ୍ର ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ଆୟୁଷ୍ୟ ମାପେ, ଦୁଧ ଦେଇ ପୋଷଣ କରେ। ଏହି ହେଉଛି ସେ, ଯିଏ ସିଞ୍ଚନ କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଆୟୁଷ୍ୟ ମାପେ, ଧୂଳିର ସୀମାକୁ ଛୁଏ। ସେ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମର୍ତ୍ୟମାନେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ। ଅଵୃତ, ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ, ସଜୀବ, କମ୍ପମାନ, ଘର ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ। ସଜୀବ ମୃତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଚଳିଛି; ଅମର ଏବଂ ମର୍ତ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସୂତିରେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଜଳର ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯଦିଓ ଯୁବା, ପୁଣି ଧୂସର କେଶିତ ହେଉଛି। ଦେଖ, ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ: ତାଙ୍କ ମହିମାରେ, ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଗତକାଲି ଜନ୍ମ ହେଲେ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ତିଆରି କଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ; ଯିଏ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ହତବିଧା ହେଲେ। ଏହିପରି, ମାଆର ଗର୍ଭରେ ଗୁଞ୍ଜି, ନିରୃତି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅନେକ ସନ୍ତାନରେ ଘେରାଯାଇ। ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗୋପାଳକୁ ଦେଖିଲି, ସେ ନିରାବରୋଧ ଚାଲିଛନ୍ତି, ନିକଟ ଦୂର ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ସେ ସିଧା ଚାଲିଛନ୍ତି, ବାକ୍ର ହେଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପରିଧାନ କରି, ଜଗତରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗ ଆମ ପିତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏଠିର ନାଭି; ବନ୍ଧନ। ପୃଥିବୀ ଆମ ମାଆ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଉପରକୁ ଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ; ସେଉଁଠି ପିତା ଝିଅରେ ଗର୍ଭ ରଖିଥିଲେ। ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସବୁଠୁ ଦୂର ସୀମା ବିଷୟରେ ପଚାରେ। ବଳଦ, ଅଶ୍ୱର ବୀଜ ବିଷୟରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଭି ବିଷୟରେ, ଓ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ବାଣୀ ଅଞ୍ଚଳ ବିଷୟରେ ପଚାରେ। ଏହି ବେଦୀ ପୃଥିବୀର ସବୁଠୁ ଦୂର ସୀମା; ଏହି ସୋମ ବଳଦ, ଅଶ୍ୱର ବୀଜ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଭି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମଣ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ବାଣୀ ଅଞ୍ଚଳ। ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ମୁଁ କିଏ, ଗୁପ୍ତ ଭାବେ, ବନ୍ଧି, ମୁଁ ମନରେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ମୋତେ ଛୁଁଇଲା, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ବାଣୀର ଅଂଶ ପାଇଲି। ସେ ପଛକୁ ଆଗକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଅମର, ମର୍ତ୍ୟ ସହ ପ୍ରସୂତି।