ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୌରାଣିକ ଏବଂ ଗୁହ୍ୟ ଗାଥା ରହିଛି, ଯାହାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତା ହେଉଛନ୍ତି ଭିରାଜ୍, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମହାନ ଶକ୍ତି। ସେ ନିଜେ ଶ୍ୱାସ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଆଗେଁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାଜ୍ୟଶାସନ କରୁଥିବା ଭିରାଜ୍ ଆସନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି—କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଭିରାଜ୍ଙ୍କ ଦୁଇତି ରୂପ କେହି ଜାଣନ୍ତି କି? କେହି ତାଙ୍କର ଋତୁ, କ୍ରମ, ପଦକ୍ଷେପ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେତେଥର ଦୁଧ ଦିଆଯାଇଛି, ସେ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି କି? କେହି ତାଙ୍କର ନିବାସ, ଏବଂ କେତେ ପ୍ରଭାତ ସେ ଦେଖିଛନ୍ତି, ତାହା ଜାଣନ୍ତି କି? ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ସେହି ବିବାହିତା, ନବ ପିଢିର ମାତା, ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାମ। ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଅବସ୍ଥାରେ, ପ୍ରଭାତମାନେ ଏକାଠି ତାଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ଗର୍ଭକୁ ଯାନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଅଜରାମରା, ବୀଜରେ ପ୍ରଚୁର। ତିନିଜଣ ନିଷ୍ଠାପଥରେ ଆସିଛନ୍ତି; ତିନି ଗରମ ଋତୁ ବୀଜ ସହିତ ଆସିଛି; ଏଠାରେ ଜଣେ ସନ୍ତାନ ଦିଅନ୍ତି, ଜଣେ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି, ଜଣେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଏବଂ ସୋମା ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ଦୁଇଟି ପଖା ଭାବରେ; ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ—ଏହି ସବୁ ଛନ୍ଦ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ବହନ କରନ୍ତି। ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଭାତ, ପାଞ୍ଚଟି ଦୁଧ ଦେବା, ପାଞ୍ଚ ନାମର ଗାଈ, ପାଞ୍ଚ ଋତୁ ପଛେ ପାଞ୍ଚଟି; ପାଞ୍ଚ ଦିଗ ପନ୍ଦର ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଏକ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଛଅଟି ସତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମଜନ୍ମ; ଛଅଟି ସାମନ୍ ଗୀତ, ଛଅ ଦିନ ଏହି ଗୀତମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସାମ ଉପରେ ସାମ, ଛଅ ଯୋଗରେ ଚାଲିଛି; ସେମାନେ କହନ୍ତି, ଛଅ ଦିନ, ଛଅ ଗରମ ମାସ, ଛଅ ଠଣ୍ଡା ଋତୁ, ଛଅ ଉପରେ ଛଅ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ। ସାତଟି ହଂସ, ଋଷିମାନେ, ବସିଯାଇଛନ୍ତି; ସାତ ଛନ୍ଦ, ସାତ ଦୀକ୍ଷା; ସାତ ହୋମ, ସାତ ଅରଣୀ, ସାତ ମଧୁର ପଦାର୍ଥ, ସାତ ଋତୁ, ସାତ ଘୃତ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଛି—ଏହା ସାତ ଗୃଧ୍ର, ଏହିପରି ଶୁଣିଛୁ। ସାତ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ସାରେ ଚାରିଟି ଅଛି, ଏଉଁପରି ସ୍ଥାପିତ; ଏହି ଛନ୍ଦମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୀତ କିପରି ଦଢ଼ିଛି, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଷ୍ଟୋମ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ରଖାଯାଇଛି? ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ କିପରି ତିନି ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ? ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ କିପରି ପନ୍ଦର ସହିତ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ? ଜଗତୀ କିପରି ତିରିଶିତିନି ସହିତ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଏବଂ ଏକବିଂଶା କିପରି? ଆଠଟି ସତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମଜନ୍ମ; ଆଠଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବ ରୁତ୍ବିକ୍; ଆଠ ଭାଗର ଗର୍ଭ ଅଦିତି, ଆଠ ପୁଅଙ୍କ ମାଆ; ଆଠମ ରାତି ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏଭଳି ବିଚାର କରି, ମୁଁ ତୁମ ସଭାକୁ ଆସିଛି, ମିତ୍ରତା ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଛି; ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଏକ ଜନ୍ମର, ମଙ୍ଗଳମୟ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ; ଯେ ଜାଣିଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ୍ତୁ। ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଆଠ, ଯମ ପାଇଁ ଛଅ, ସାପ୍ତ ଋଷି, ସାପ୍ତ ଛନ୍ଦ; ଜଳ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଉପରେ ଛିଟିଯାଇଛି। ଗାଈ ପ୍ରଥମ ଦୁଧ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ, ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ସାର; ତାପରେ ଚାରିଜଣକୁ, ଚାରିପ୍ରକାର ଭାବରେ—ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଅସୁର, ଏବଂ ଋଷିମାନେ—ତୃପ୍ତ କଲେ। କିଏ ସେ ଗାଈ? କିଏ ସେ ଏକମାତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟା? କ'ଣ ସେ ନିବାସ? କ'ଣ ସେ ଆଶା? ପୃଥିବୀରେ କ'ଣ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ, ଏକ ରୂପ, ଏକ କର୍ତ୍ତା—କିଏ ସେ? ଏକ ଗାଈ, ଏକ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଏକ ନିବାସ, ଏକ ଆଶା; ପୃଥିବୀରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, ଏକ ରୂପ କର୍ତ୍ତା, ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଆଦିରେ କେବଳ ଭିରାଜ୍ ଥିଲେ; ସେ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ହେବ।' ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ଘୃହ୍ୟାଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଗୃହସ୍ଥ, ଗୃହପତି ହୁଏ। ସେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଆହ୍ୱାନକୁ ଆସନ୍ତି, ସେ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ତାପରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣା ଯଥାଯଥ ମିଳେ, ସେ ଅତିଥି ସ୍ୱାଗତ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ସଭା ତାଙ୍କୁ ଆସିଥାଏ, ସେ ସଭାରେ ପ୍ରମୁଖ ହୁଏ। ସେ ପରିଷଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ପରିଷଦ ତାଙ୍କୁ ଆସିଥାଏ, ସେ ପରିଷଦରେ ପ୍ରମୁଖ ହୁଏ। ସେ ଉପଶଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଉପଶଦ ତାଙ୍କୁ ଆସିଥାଏ, ସେ ଉପଶଦରେ ପ୍ରମୁଖ ହୁଏ। ଏହାପରେ ସେ ଚାରିପଟେ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଦେବତା ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କହିଲେ: 'ଏହି ଭିରାଜ୍ ଏମିତି ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଚଳିଛୁ; ତାଙ୍କୁ ଆମେ ଡାକିବା।' ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ: 'ଆସ, ଓ ପୋଷଣ! ଆସ, ଓ ସ୍ୱଶକ୍ତି! ଆସ, ଓ ସୁନ୍ଦର ବାଣୀ! ଆସ, ଓ ପୁଷ୍ଟିର ଧନ!' ତାଙ୍କର ବଛା ହେଲେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଚାଲିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ବୃହତ୍ ଏବଂ ରଥନ୍ତର ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଥନ, ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଏବଂ ବାମଦେବ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଥନ। ଦେବତାମାନେ ଦୌଁଶଧିରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଦୁଧିଲେ, ବୃହତ୍ ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍; ବାମଦେବ ଦ୍ୱାରା ଜଳ, ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ। ଉଦ୍ଭିଦ ତାଙ୍କୁ ରଥନ୍ତର ଦେଲେ, ତେଜସ୍ ବୃହତ୍ ଦେଲା। ଯିଏ ଜାଣେ ଜଳକୁ ବାମଦେବ ଭାବରେ, ଯଜ୍ଞକୁ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞିୟ ଭାବରେ, ସେ ଏହି ରହସ୍ୟ ଜାଣେ। ଏହାପରେ ସେ ଗଛମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ବର୍ଷ ଭିତରେ ଏକତ୍ୱ ହେଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ଗଛମାନେ କାଟିଦିଆଗଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷରେ ପୁଣି ବଢ଼ିଯାନ୍ତି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ।