ଏହି ଦୀର୍ଘ କଥାରେ ବର୍ଷକୁ ଏକ ରଥ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ରଥର ଆସନ ହେଉଛି ଅର୍ଧବର୍ଷ, ଏବଂ ଏହାର ସାମ୍ନାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବାମ ଦଣ୍ଡ, ଚନ୍ଦ୍ର ଯାହାର ସାରଥି। ଏଠାରୁ ଜୟ ହେବାକୁ, ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ, ଏକତ୍ରିତ ହେବାକୁ ଏବଂ ବିଜୟୀ ହେବାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହାଯାଇଛି। “ସ୍ୱାହା!” ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ କୁହାଯାଉଛି—ମୋ ସମସ୍ତ ବିପକ୍ଷୀ ଦଳ ଦମିତ ହେଉ। ଏହି ବିଜୟ ନୀଳ-ଲାଲ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆସିଛି। ତପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ସେଇ ଦୁଇଟି କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ? କେଉଁ ଅର୍ଧ ତାଙ୍କର? କେଉଁ ଲୋକ ଓ କେଉଁ ଭୂମିର ଅଂଶରୁ? ବିରାଜଙ୍କ ଦୁଇ ଛୁଆଁ ପାଣିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ; କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦୁଧିଆଇଲା? ଯିଏ ପାଣିକୁ ମହାନତାରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରାଇଲେ, ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଗର୍ଭ ତିଆରି କଲେ, ସେଇ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ କରୁଥିବା ବିରାଜ ତାଙ୍କର ରୂପ ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ। ତିନି ମହାନ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ କଥାକୁ ବିଭକ୍ତ କରେ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରିବେ। ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ସାମନ୍ ଗୀତ ଥିବା, ପଞ୍ଚ ଉପରେ ଷଷ୍ଠ ଅଛି। ଏହି ମହାନ ଅନ୍ୟ ମହାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମହାନ ଛନ୍ଦ କେଉଁଠୁ ମାପାଯାଉଛି? ମହାନ ଛନ୍ଦ ମାପ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଉଛି, ମା’ ର ମାପ ଉପରେ ତିଆରି। ମାୟାରୁ ମାୟା ଜନ୍ମ ନେଲା; ମାୟାର ଚାରିପାଖରେ ମାତଳୀ ଅଛନ୍ତି। ବୈଶ୍ୱାନର ଆକୃତିରେ ଦୁଇ ଜଗତ ଉପରେ ଦିଗନ୍ତ ଚାପି ଦେଲେ; ଅଗ୍ନି ତା’କୁ ରୋକିଲେ। ଷଷ୍ଠ ଦିନରୁ ହିମ୍ନ୍ସ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଷଷ୍ଠ ଦିନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠି ଛଅ ପ୍ରଶ୍ନ କାଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଉଛି, କାରଣ ସେ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯୋଗ୍ୟତାର ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି। ବିରାଜଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପିତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅଂଶ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଯେଉଁ ଦେବୀକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କ ନିୟମ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଯକ୍ଷ ଚଳିତ, ସେଇ ବିରାଜ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନର ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ଯିଏ ଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, ସେ ଶ୍ୱାସ ଥିବା ସହିତ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ବିରାଜ ସ୍ୱାମିନୀ ପଛରେ ଆସନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମନନ କରନ୍ତି—କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, କିଛି ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବିରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିଏ ଜାଣେ? କିଏ ତାଙ୍କର ଋତୁ, ତାଙ୍କର କ୍ରମ ଜାଣେ? କିଏ ତାଙ୍କର ପଦକ୍ରମ ଜାଣେ, କେତେଥର ଦୁଧିଆଯାଇଛନ୍ତି? କିଏ ତାଙ୍କର ନିବାସ, କେତେ ଉଷା ତାଙ୍କର? ସେଇ ନିଜେ ପ୍ରଥମ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିତ, ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଭିତରେ ମହାନ ଶକ୍ତି ଅଛି। ସେ ବିଜୟୀ, ନବ ପିଢ଼ିର ମାତା। ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନେ ଉଷାମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଏକ ଗର୍ଭକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜନାନୀ ଜ୍ଞାନୀ, ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅଜର, ବୀଜରେ ଧନୀ। ତିନି ଜଣ ନ୍ୟାୟର ମାର୍ଗରେ ଆସିଛନ୍ତି; ତିନି ଗରମ ଋତୁ ବୀଜ ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ, ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି, ଗୋଟିଏ ଦେବତାମାନେ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମା ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ଦୁଇ ପଖ ଭାବେ; ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଠୁଭ୍, ବୃହତୀ—ଏହି ଛନ୍ଦମାନେ ଯଜ୍ଞକାରୀ ପାଇଁ ଧ୍ୱନି ବୋଝି ନେଇଛନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ ଉଷା, ପାଞ୍ଚ ଦୁଧିଆଇବା, ପାଞ୍ଚ ନାମର ଗାଈ, ପାଞ୍ଚ ଋତୁ ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ; ପାଞ୍ଚ ଦିଗ ପନ୍ଦରମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତେ ଏକ ମୁଣ୍ଡରେ ଏକ ଜଗତକୁ ଆବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଛଅ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମଜାତ; ଛଅ ସାମନ୍ ଗୀତ, ଛଅ ଦିନ ତା’କୁ ବୋଝି ଚାଲିଥାଏ; ଛଅ ବନ୍ଧନ ଅନୁସରଣ କରି ସାମ ସାମକୁ ଯାଏ; ସେମାନେ କହନ୍ତି ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଛଅ, ଛଅ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଛଅ ଶୀତ ଋତୁ, ଛଅ ଗରମ ମାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କ’ଣ ଋତୁ ଅଧିକ, ମୋତେ କହ, ଓ ଋତୁ! ସାତ ହଂସ, ଋଷିମାନେ, ବସିଛନ୍ତି; ସାତ ଛନ୍ଦ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରେ ସାତ ଦୀକ୍ଷା। ସାତ ଅର୍ପଣ, ସାତ ଅରଣି, ସାତ ମଧୁର ଜିନିଷ, ସାତ ଋତୁ, ସାତ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଘିଅ ଏହି ସ୍ୱରୂପକୁ ଆବରଣ କରିଛି—ଏହି ସାତ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ, ଏପରି ଶୁଣିଛୁ। ସାତ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାରି ଚାରି କରି ସ୍ଥିତ; ତା’ପରେ ସାମଗୀତ କିପରି ରହିଛି, ସେସବୁ କିପରି ସ୍ଥୋମରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ? ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ କିପରି ତିନି ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ? ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ କିପରି ପନ୍ଦରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ? ଜଗତୀ କିପରି ତିରିଶିତିନି, ଅନୁଷ୍ଠୁଭ୍, ଏକବିଂଶା କିପରି? ଆଠ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମଜାତ; ଆଠ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବ ପୁରୋହିତ; ଆଦିତି ଆଠ ଗର୍ଭ, ଆଠ ପୁଅଙ୍କ ମାତା; ଆଠମ ରାତି ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏପରି ଭାବି, ମୁଁ ତୁମ ଅସେମ୍ବ୍ଲିକୁ ଆସିଛି, ସାଂଗତ୍ୟ ଚାହିଁ; ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଏକ ଜନ୍ମର, ମଙ୍ଗଳମୟ ନିଶ୍ଚୟ; ଜାଣିଥିବା ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିତୁ। ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଆଠ, ଯମ ପାଇଁ ଛଅ, ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ସାତ, ସାତ ଗୁଣିତ; ପାଣି, ମଣିଷ, ଓ ଉଦ୍ଭିଦ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ତା’ପରେ ଛିଟାଯାଇଛି। ଗାଈ ପ୍ରଥମ ଦୁଧିଆଇଲେ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ, ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ରସ ଦେଲେ; ପରେ ସେ ଚାରି ଭାଗରେ ଚାରିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ—ଦେବତା, ମଣିଷ, ଅସୁର, ଓ ଋଷିମାନେ। ଗାଈ କିଏ? ଏକ ଦ୍ରଷ୍ଟା କିଏ? ନିବାସ କ’ଣ? ଇଚ୍ଛା କ’ଣ? ପୃଥିବୀର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ, ଏକ ଆକୃତି, ଏକ କର୍ତ୍ତା—ସେ କିଏ? ଏକ ଗାଈ, ଏକ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଏକ ନିବାସ, ଏକ ଇଚ୍ଛା; ପୃଥିବୀର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଏକାକୀ ଆକୃତି, ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆରମ୍ଭରେ ବିରାଜ ଏକା ଥିଲେ; ସେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତକୁ ବିଭାଜିତ କଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି ହେବ।” ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ଗୃହ୍ୟଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଗୃହସ୍ଥ ହୁଏ, ଗୃହପତି ହୁଏ। ସେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହିପରି ଜାଣିଥିବାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଆହ୍ୱାନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ।