ଉପରେ ଦେବତାମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଏକ ଜାଲ ବିଛାଇଲେ, ଏହି ଜାଲ ଅନ୍ତରେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଭୂମିରେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଜଙ୍ଗଲର ଗଛ, ତାଳ, ଔଷଧୀ, ଗ୍ରାସ, ଦୁଇପଦୀ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା କରିଲି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପ, ଦେବତା, ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଓ ପିତୃମାନେ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣ କରିଲି। ଏହି ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦ, ଏକଥର ଧରିଲେ ଛାଡ଼ନାହିଁ; ଏହି ହଜାର ଗୁଣା ଫାନ୍ଦ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରୁ। ତାପିତ ହୋମାଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳିତ ହେଉଛି; ଏହି ଅର୍ପଣ ହଜାର ଥର କରାଯାଉଛି। ଭବ, ପୃଶ୍ନିବାହୁ ଓ ଶର୍ବ, ଏହି ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଚଙ୍ଗାରେ, ଭୁକ୍ଷା, ଅବକ୍ଷୟ, ହତ୍ୟା ଓ ଭୟରେ ପକାଇ ଦିଅ। ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମର ଦୁଇ ବଜ୍ର ଓ ଶର୍ବ, ଏହି ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ଶତ୍ରୁମାନେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଭୟରେ ଭାଗିଯାଉନ୍ତୁ, ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ଚାଳିଯାଉନ୍ତୁ। ବୃହସ୍ପତି ଯେଉଁମାନେ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ମୋତେ ଛାଡ଼ିବା ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉ, ତାଙ୍କୁ ମୋପର ତୀର ଚାଲାଇବା ଶକ୍ତି ନ ରହୁ। ତାଙ୍କର ଭୟରେ ତୀର ତାଙ୍କର ନିଜ ଜୀବନ ସ୍ଥାନକୁ ଘାତ କରୁ। ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଚିତ୍କାର କରନ୍ତୁ; ଦିବ୍ୟ ଦେବତା ସହିତ ଦିବ୍ୟ ଭୂମି ଓ ଆକାଶ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହେଉ। ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଜନ, ନିଜ ଥାନ ଚିହ୍ନିବା ନ ଦିଅ, ବାଧା ଆସୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଆଣିଦିଅ। ଚାରି ଦିଗ ହେଉଛି ଘୋଡ଼ା, ବଳି ହେଉଛି ଦେବତାର ରଥର ମୁହା, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ହେଉଛି ଖୁର, ଉପର ଆକାଶ ହେଉଛି ଯୋକ। ଦିବ୍ୟ ଭୂମି ଓ ଆକାଶ ହେଉଛି ପଖ, ଋତୁ ହେଉଛି ରସ, ମଧ୍ୟ ଦିଗ ହେଉଛି ସେବକ, ଓ ଭାଷା ହେଉଛି ରଥର ପଥ। ବର୍ଷ ହେଉଛି ରଥ, ଅର୍ଧବର୍ଷ ହେଉଛି ରଥର ଆସନ, ଦେବତାମାନେ ରଥର ଆଗର ଅଗ୍ନି। ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ବାମ ଶଫ୍ଟ, ଚନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ରଥୀ। ଏଠାରୁ ବିଜୟ, ଅତିକ୍ରମ, ଏକତ୍ୱ, ଓ ଜୟ ପାଉ—ସ୍ୱାହା! ଏହି ଜିତିବେ, ମୋର ବିପକ୍ଷୀ ପରାଜିତ ହେଉ—ସ୍ୱାହା! ମୁଁ ନୀଳ-ଲାଲ ଦେବତାରେ ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରିଲି। ଏହି ଦୁଇ କଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଲେ? କଉଁଠି ସେ ଅର୍ଧ? କଉଁ ଲୋକରୁ, କଉଁ ଭୂମିରୁ? ବିରାଜଙ୍କର ଦୁଇ ଛେନା ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦୁଧିଲେ? ଯେ ଜଳକୁ ମହାନ କରି ଚିତ୍କାର କରିଲେ, ତିନି ବେଣ୍ଡ ଥିବା ଗର୍ଭ ସୃଜିଲେ—ଇଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବିରାଜ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ। ତିନି ମହାନ, ଯାହାର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଭାଷାକୁ ବିଭାଜିତ କରେ—ବିଦ୍ୱାନ୍ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଜାଣନ୍ତୁ, କେଉଁଠି ଏକ ଯୋକ୍ତ, କେଉଁଠି ଏକ ଅଛି। ବିରାଜକୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ କରି ସାମଗାନ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଅଛି, ପଞ୍ଚ ଉପରେ ଷଷ୍ଠ। ମହାନ ବିରାଜରୁ ମହାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି; କଉଁଠି ମହାନ ଛନ୍ଦ ମାପାଯାଉଛି? ମହାନ ଛନ୍ଦ ମାପରେ ମାପାଯାଉଛି, ମାତୃର ମାପ ଉପରେ ତିଆରି। ମାୟାରୁ ମାୟା ଜନ୍ମିଲା; ମାୟାକୁ ମାତଳୀ ପରିବେଷ୍ଟିତ କରିଛି। ବୈଶ୍ୱାନର ଆକୃତିରେ ଦୁଇ ଲୋକ ଉପରେ ଦିବ୍ୟ ଭୂମି ଚାପି ଦେଲା; ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ। ଷଷ୍ଠ ଦିନରୁ ହୋମାଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି; ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଷଷ୍ଠ ଦିନକୁ ଯାଉଛି। ଛଅ ପ୍ରଶ୍ନ ଆମେ ତୁମକୁ ପଚାରୁ, ମହାର୍ଷି କଶ୍ୟପ, କାରଣ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯୋକ୍ତ କରିଛ। ବିରାଜକୁ ବ୍ରହ୍ମାର ପିତା ଭାବରେ କୁହାଯାଉଛି; ଏହି ଅଂଶ ଆମକୁ ମିଳୁ। ଯାହାକୁ ବିଦି ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ଯଜ୍ଞମାନେ ଅନୁସରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ—କିଏର ନିୟମ, କିଏର ଚେତନାରେ ଯକ୍ଷ ଚଳିଛି—ସେ ବିରାଜ, ଉଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ଲୋକର ଋଷିମାନେ। ଯେ ସ୍ୱାସ୍ ବିନା ଅଛି, ସ୍ୱାସ୍ ଧାରଣ କରୁଥିବାଙ୍କ ସହିତ ଚଳିଛି; ବିରାଜ, ସ୍ୱାମୀ, ପଛରେ ଆସୁଛି। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି—କିଏ ଦେଖି, କିଏ ଦେଖିନାହିଁ। ବିରାଜର ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିଏ ଜାଣିଛି? ତାଙ୍କର ଋତୁ କିଏ ଜାଣିଛି, ତାଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମ କିଏ ଜାଣିଛି? ତାଙ୍କର ପଦକ୍ରମ କିଏ ଜାଣିଛି, କେତେଥର ଦୁଧିଯାଇଛି? ତାଙ୍କର ନିବାସ କିଏ ଜାଣିଛି, କେତେ ଉଷା ଅଛି? ଏହି ସେ, ପ୍ରଥମ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳି, ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭିତରେ ବଡ଼—ସେ କଳା, ନବ ପିଢ଼ିର ମାତା। ଚନ୍ଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଅବସ୍ଥାରେ ଉଷାମାନେ ଏକାଠି ଚଳି, ଏକ ଗର୍ଭକୁ ଯାଉଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟର ଜନାନୀ ଏକାଠି ଚଳି, ଜ୍ଞାନୀ, ଚିହ୍ନରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ଅଜର, ବୀଜରେ ସମୃଦ୍ଧ। ତିନି ଏକାଠି ଚଳିଛନ୍ତି ସତ୍ୟର ପଥରେ; ତିନି ତାପର ଋତୁ ବୀଜ ସହିତ ଆସିଛି; ଏକ ଉତ୍ପତ୍ତି କରେ, ଏକ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଏକ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ ନିବେଶ କରିଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ଦୁଇ ପଖ ଭାବରେ, ଅଶ୍ୱମାନେ ସଜାଇ; ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ବୃହତୀ—ଏହି ଛନ୍ଦମାନେ ଯଜ୍ଞକାରୀ ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚ ଉଷା, ପଞ୍ଚ ଦୁଧି, ପଞ୍ଚ ନାମର ଗାଉ, ପଞ୍ଚ ଋତୁ ପଞ୍ଚ ପଛରେ ଚଳି; ପଞ୍ଚ ଦିଗ ପନ୍ଦରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଏକ ମୁଣ୍ଡରେ, ଏକ ଭୂମିକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଷଠ ଜନ୍ମିଛି, ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମଜନ୍ୟ; ଷଠ ସାମଗାନ, ଷଠ ଦିନ ତାଙ୍କୁ ବହନ କରି; ଷଠ ସଂଯୋଗରେ ଅନୁସରି, ସାମ ଉପରେ ସାମ; ଦିବ୍ୟ ଭୂମି ଓ ଆକାଶ ଷଠ, ଷଠ ଚୌଡ଼ା ସ୍ଥାନ। ଷଠ ଶୀତ ଋତୁ, ଷଠ ତାପମାସ କୁହାଯାଉଛି; ଋତୁ, କଉଁ ଅଧିକ ଅଛି କୁହ; ସାତ ହଂସ, ଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ସାତ ଛନ୍ଦ, ସାତ ଦିକ୍ଷା। ସାତ ଅର୍ପଣ, ସାତ ଜ୍ୱାଳା, ସାତ ମିଠା, ସାତ ଋତୁ, ସାତ ଘୃତ ଅଛି—ଏହି ସାତ ଗୃଧ୍ର କୁହାଯାଉଛି। ସାତ ଛନ୍ଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଚାରି ଅଛି, ଏକ ଉପରେ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ମନ୍ତ୍ର କିପରି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ, କିପରି ମନ୍ତ୍ର ଷ୍ଟୋମରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ? ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ କିପରି ତିନି ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ? ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ କିପରି ପନ୍ଦରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ? ଜଗତୀ କିପରି ତିରିଶିଏ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ଏକବିଂଶ କିପରି?