प्र यो जज्ञे विद्वान् अस्य बन्धुर्विश्वा देवानां जनिमा विवक्ति । ब्रह्म ब्रह्मण उज्जभार मध्यान् नीचैरुच्चैः स्वधा अभि प्र तस्थौ
जो ज्ञानी जन्माला आला, तो या सर्वांचा आप्त आहे, तो देवांच्या सर्व जन्मांना ओळखतो. ब्रह्माने ब्रह्माला मधून, खाली आणि वरून उचलले, स्वतःच्या धर्माने तो स्थिर राहिला.
स हि विदः स पृथिव्या ऋतस्था मही क्षेमं रोदसी अस्कभायत्। महान् मही अस्कभायद्वि जातो द्यां सद्म पार्थिवं च रजः
तो जाणणारा आहे, तो पृथ्वीच्या सत्यावर उभा आहे. महात्म्याने त्याने विशाल पृथ्वी आणि आकाश स्थिर केले. मोठा जन्म घेऊन त्याने आकाश, पृथ्वी आणि मधले स्थान स्थिर केले.
स बुध्न्यादाष्ट्र जनुषोऽभ्यग्रं बृहस्पतिर्देवता तस्य सम्राट्। अहर्यच्छुक्रं ज्योतिषो जनिष्टाथ द्युमन्तो वि वसन्तु विप्राः
जन्माच्या खोल पाया पासून बृहस्पती, देवांचा स्वामी, सर्वश्रेष्ठ आहे. त्याने दिवसाचे तेज निर्माण केले आणि ज्ञानी लोक तेजात वास करू दे.
नूनं तदस्य काव्यो हिनोति महो देवस्य पूर्व्यस्य धाम । एष जज्ञे बहुभिः साकमित्था पूर्वे अर्धे विषिते ससन् नु
खरंच, त्याची काव्यशक्ती या प्राचीन देवाच्या महान निवासस्थानाला स्पर्श करते. तो अनेकांसोबत जन्माला आला, आणि पूर्वीचे अर्धे भाग वेगळे झाले.
योऽथर्वाणं पितरं देवबन्धुं बृहस्पतिं नमसाव च गछात्। त्वं विश्वेषां जनिता यथासः कविर्देवो न दभायत्स्वधावान्
जो अथर्वा, वडील, देवांचे आप्त आणि बृहस्पती यांना नम्रतेने वंदन करतो, तू सर्वांचा उत्पन्न करणारा, जसा आहेस तसा, ज्ञानी देव, कधीच नष्ट न होणारा, स्वतःच्या सामर्थ्यावर उभा असलेला आहेस.
य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । योऽस्येशे द्विपदो यश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम
जो आत्मा आणि बळ देतो, ज्याच्या आज्ञेला सर्व जण मानतात, ज्याचे मार्ग देवही पाळतात, जो दोन पायांचे आणि चार पायांचे सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे, त्या कोणत्या देवाला आपण अर्पण करावे?
यः प्राणतो निमिषतो महित्वैको राजा जगतो बभूव । यस्य छायामृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम
जो एकटा, श्वास घेतो आणि डोळे मिटतो, असा जगाचा महान राजा झाला; ज्याच्या सावलीत अमरत्व आहे, ज्याच्या सावलीत मृत्यू आहे, त्या कोणत्या देवाला आपण अर्पण करावे?
यं क्रन्दसी अवतश्चस्कभाने भियसाने रोदसी अह्वयेथाम् । यस्यासौ पन्था रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याला दोन रडणाऱ्या, घाबरून, खालीवरून हाक मारतात, ज्याला आकाश आणि पृथ्वी भीतीने बोलावतात, ज्याचा मार्ग तेजस्वी आकाशाचा आहे, त्या कोणत्या देवाला आपण अर्पण करावे?
यस्य द्यौरुर्वी पृथिवी च मही यस्याद उर्वन्तरिक्षम् । यस्यासौ सूरो विततो महित्वा कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याची ही विशाल आकाश आणि मोठी पृथ्वी, ज्याचे आहे हे रुंद अंतराळ, ज्याची महती सूर्य पसरवतो, त्या कोणत्या देवाला आपण अर्पण करावे?
यस्य विश्वे हिमवन्तो महित्वा समुद्रे यस्य रसामिदाहुः । इमाश्च प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याची महती हिमालय सांगतो, ज्याची महती समुद्र सांगतो, ज्याच्या बाहू या दिशाच आहेत, त्या कोणत्या देवाला आपण अर्पण करावे?
आपो अग्रे विश्वमावन् गर्भं दधाना अमृता ऋतज्ञाः । यासु देवीष्वधि देव आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम
पाण्यांनी, आदिम काळी, सर्व जगाला पोटात धरले, त्या अमर आणि सत्य जाणणाऱ्या आहेत; ज्यात तो देव देवींमध्ये स्थिर झाला, त्या कोणत्या देवाला आपण अर्पण करावे?
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दाधार पृथिवीमुत द्यां कस्मै देवाय हविषा विधेम
हिरण्यगर्भ सुरुवातीला प्रकट झाला, सर्व सृष्टीचा एकटा स्वामी जन्मला; त्याने पृथ्वी आणि आकाश धरून ठेवले, त्या कोणत्या देवाला आपण अर्पण करावे?
आपो वत्सं जनयन्तीर्गर्भमग्रे समैरयन् । तस्योत जायमानस्योल्ब आसीद्धिरण्ययः कस्मै देवाय हविषा विधेम
पाण्यांनी सुरुवातीला वासरू, गर्भ धारण केला आणि एकत्र आले; त्याच्या जन्मताना त्याच्यासाठी सोन्याचा कवच होता, त्या कोणत्या देवाला आपण अर्पण करावे?
4.3 उदितस्त्रयो अक्रमन् व्याघ्रः पुरुषो वृकः । हिरुग्घि यन्ति सिन्धवो हिरुग्देवो वनस्पतिर्हिरुङ्नमन्तु शत्रवः
तीन जण उभे राहिले – वाघ, माणूस आणि लांडगा; नद्या वेगाने वाहतात, वनाचा देव वेगाने जातो, शत्रूही लवकर निघून जावोत.
परेणैतु पथा वृकः परमेणोत तस्करः । परेण दत्वती रज्जुः परेणाघायुरर्षतु
लांडगा दूरच्या वाटेने जावो, चोरही उंच मार्गाने जावो; दिलेली दोरी दूर जावो, दुष्ट माणूसही दूर जावो.
अक्ष्यौ च ते मुखं च ते व्याघ्र जम्भयामसि । आत्सर्वान् विंशतिं नखान्
वाघा, तुझे डोळे आणि तुझे तोंड आम्ही शांत करतो; तुझे वीसही नख आम्ही शांत करतो.
व्याघ्रं दत्वतां वयं प्रथमं जम्भयामसि । आदु ष्टेनमथो अहिं यातुधानमथो वृकम्
वाघाला प्रथम आम्ही शांत करतो; मग चोराला, मग सापाला, मग राक्षसाला, मग लांडग्याला.
यो अद्य स्तेन आयति स संपिष्टो अपायति । पथामपध्वंसेनैत्विन्द्रो वज्रेण हन्तु तम्
जो आज चोर म्हणून येतो, तो चिरडला जावो आणि निघून जावो; इंद्र त्याला वज्राने, अपमानाच्या वाटेने, नष्ट करो.
मूर्णा मृगस्य दन्ता अपिशीर्णा उ पृष्टयः । निम्रुक्ते गोधा भवतु नीचायच्छशयुर्मृगः
मृगाचे डोके, दात तुटलेले, पाठ फाटलेली; गोह लपून राहो, हरिण खाली पडून राहो.
यत्संयमो न वि यमो वि यमो यन् न संयमः । इन्द्रजाः सोमजा आथर्वणमसि व्याघ्रजम्भनम्
जे नियंत्रण आहे ते नियंत्रण नाही, जे नाही तेच खरे नियंत्रण; इंद्रापासून, सोमापासून जन्मलेला, मी अथर्वणाचा वाघ शांत करणारा मंत्र आहे.
यां त्वा गन्धर्वो अखनद्वरुणाय मृतभ्रजे । तां त्वा वयं खनामस्योषधिं शेपहर्षणीम्
ती वनस्पती जी गंधर्वाने वरुणासाठी, मृतांसाठी खोदली, तीच वनस्पती आम्ही तुझ्यासाठी खोदतो, बंधन सोडवणारी आणि आनंद देणारी.
उदुषा उदु सूर्य उदिदं मामकं वचः । उदेजतु प्रजापतिर्वृषा शुष्मेण वाजिना
उठ, उठ, सूर्य, उठ, माझे वचन; प्रजापती, वृषभ, तेज आणि बळाने उठो.
यथा स्म ते विरोहतोऽभितप्तमिवानति । ततस्ते शुष्मवत्तरमियं कृणोत्वोषधिः
जसा तुझ्या मुळापासून काही जळत नाही, तसंच ही औषधी तुला अधिक बळकट करो.
उच्छुष्मौषधीनां सारा ऋषभाणाम् । सं पुंसामिन्द्र वृष्ण्यमस्मिन् धेहि तनूवशिन्
औषधींचं सार, वृषभांचं बळ—हे इंद्रा, हे सगळं बळ आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवणाऱ्याच्या अंगी तू भर.
अपां रसः प्रथमजोऽथो वनस्पतीनाम् । उत सोमस्य भ्रातास्युतार्शमसि वृष्ण्यम्
पाण्याचा रस, झाडांचा पहिला रस, आणि तू सोमाचा भाऊ आहेस; तुझ्यात घोड्याचं बळ आहे.
अद्याग्ने अद्य सवितरद्य देवि सरस्वति । अद्यास्य ब्रह्मणस्पते धनुरिवा तानया पसः
आज, अग्नी, आज, सविता, आज, देवी सरस्वती, आज, ब्रह्मणस्पती—आजच हे बंध जणू धनुष्याच्या दोरीसारखे ताण.
आहं तनोमि ते पसो अधि ज्यामिव धन्वनि । क्रमस्वर्श इव रोहितमनवग्लायता सदा
मी तुझे बंध धनुष्याच्या दोरीसारखे सैल करतो, जसा लाल हरिण उडी मारतो, तसा नेहमी थकवा न येता.
अश्वस्याश्वतरस्याजस्य पेत्वस्य च । अथ ऋषभस्य ये वाजास्तान् अस्मिन् धेहि तनूवशिन्
घोडा, खच्चर, बकरी, मेंढा आणि वृषभ यांचं बळ—हे सर्व बळ शरीरावर नियंत्रण ठेवणाऱ्याच्या अंगी तू भर.
सहस्रशृङ्गो वृषभो यः समुद्रादुदाचरत्। तेना सहस्येना वयं नि जनान्त्स्वापयामसि
समुद्रातून उगवलेला हजार शिंगांचा वृषभ—त्याच्या मोठ्या बळाने आपण सर्व लोकांना झोपवतो.
न भूमिं वातो अति वाति नाति पश्यति कश्चन । स्त्रियश्च सर्वाः स्वापय शुनश्चेन्द्रसखा चरन्
वारा जमिनीवर वाहत नाही, कुणीही पुढे पाहू शकत नाही; इंद्राचा मित्रा, तू फिरताना सर्व स्त्रियांना झोपव.