19.2 शं त आपो हैमवतीः शमु ते सन्तूत्स्याः । शं ते सनिष्यदा आपः शमु ते सन्तु वर्ष्याः
हिमालयातील पाण्याने तुला कल्याण लाभो, तळ्यांतील पाण्यानेही तुला कल्याण लाभो. स्थिर पाण्याने तुला कल्याण लाभो, पावसाच्या पाण्यानेही तुला कल्याण लाभो.
शं त आपो धन्वन्याः शं ते सन्त्वनूप्याः । शं ते खनित्रिमा आपः शं याः कुम्भेभिराभृताः
वाळवंटातील पाण्याने तुला कल्याण लाभो, दलदलीतील पाण्यानेही तुला कल्याण लाभो. खणून काढलेल्या पाण्याने तुला कल्याण लाभो, आणि घड्यांमध्ये आणलेल्या पाण्यानेही.
अनभ्रयः खनमाना विप्रा गम्भीरे अपसः । भिषग्भ्यो भिषक्तरा आपो अछा वदामसि
मेघरहित, खोल पाणी, जे खणून काढले जाते, ते अत्यंत गूढ आहे. वैद्यांमध्ये या पाण्याला सर्वात जास्त औषधी गुण आहेत; चला आपण या पाण्याचे आवाहन करू.
अपामह दिव्यानामपां स्रोतस्यानाम् । अपामह प्रणेजनेऽश्वा भवथ वाजिनः
आपण दिव्य पाणी प्यायलो, प्रवाहातील पाणी प्यायलो. आपण एकत्र झालो आणि प्यायलो; तुम्ही वेगवान घोडे व्हा.
ता अपः शिवा अपोऽयक्ष्मंकरणीरपः । यथैव तृप्यते मयस्तास्त आ दत्त भेषजीः
हे पाणी शुभ आहे, रोग दूर करणारे आहे. जसे समाधान मिळते, तसे तुम्ही आम्हाला औषधी गुण द्या.
दिवस्पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाद्वनस्पतिभ्यो अध्योषधीभ्यः । यत्रयत्र विभृतो जातवेदास्तत स्तुतो जुषमाणो न एहि
आकाश आणि पृथ्वी, मध्य आकाश, झाडे आणि औषधी, जिथे जिथे जाठवेदाचा विस्तार आहे, जिथे त्याचे स्तुती आणि स्वागत होते, तिथून तू आमच्याकडे ये.
यस्ते अप्सु महिमा यो वनेषु य ओषधीषु पशुष्वप्स्वन्तः । अग्ने सर्वास्तन्वः सं रभस्व ताभिर्न एहि द्रविणोदा अजस्रः
पाण्यात, जंगलात, औषधीत, प्राण्यांत, आणि आतल्या पाण्यात तुझी महती आहे, अग्ने. त्या सर्व रूपांना एकत्र कर आणि त्या रूपांनी आमच्याकडे ये, धनदायक आणि नेहमी देणारा.
यस्ते देवेषु महिमा स्वर्गो या ते तनुः पितृष्वाविवेश । पुष्टिर्या ते मनुष्येषु पप्रथेऽग्ने तया रयिमस्मासु धेहि
देवतांमध्ये तुझी महती स्वर्गीय आहे, तुझं रूप पितरांमध्ये गेले आहे. माणसांमध्ये जी समृद्धी तू पसरवलीस, अग्ने, त्याच्याने आम्हाला धन दे.
श्रुत्कर्णाय कवये वेद्याय वचोभिर्वाकैरुप यामि रातिम् । यतो भयमभयं तन् नो अस्त्वव देवानां यज हेडो अग्ने
ज्याचे कान सतर्क आहेत, जो ज्ञानी आहे, त्याच्याजवळ मी शब्दांनी आणि वाणीने कृपा मागतो. जिथे भीती आहे, तिथे आम्हाला सुरक्षितता मिळो; अग्ने, देवांची पूजा कर आणि संकट दूर कर.
यामाहुतिं प्रथमामथर्वा या जाता या हव्यमकृणोज्जातवेदाः । तां त एतां प्रथमो जोहवीमि ताभिष्टुप्तो वहतु हव्यमग्निरग्नये स्वाहा
अथर्व्याने केलेली पहिली आहुती, जी जन्मली, जी जाठवेदाने हव्य म्हणून तयार केली, ती पहिली मी बोलावतो; या आहुत्यांच्या प्रेरणेने अग्नी हव्य पोहोचवो. स्वाहा.
आकूतिं देवीं सुभगां पुरो दधे चित्तस्य माता सुहवा नो अस्तु । यामाशामेमि केवली सा मे अस्तु विदेयमेनां मनसि प्रविष्टाम्
मी माझ्यासमोर दिव्य प्रेरणा ठेवतो, शुभ आणि कृपाळू, जी विचारांची जननी आहे; ती आमच्यावर कृपावंत होवो. जी प्रेरणा मला हवी आहे, ती मला मिळो; ती माझ्या मनात प्रवेश करो.
आकूत्या नो बृहस्पत आकूत्या न उपा गहि । अथो भगस्य नो धेह्यथो नः सुहवो भव
प्रेरणेने, बृहस्पती, प्रेरणेने तू आमच्याजवळ ये. आणि आम्हाला भाग्याचा वाटा दे; आणि आमच्यावर कृपा कर.
बृहस्पतिर्म आकूतिमाङ्गिरसः प्रति जानातु वाचमेताम् । यस्य देवा देवताः संबभूवुः स सुप्रणीताः कामो अन्वेत्वस्मान्
अंगिरस वंशातील बृहस्पती माझ्या या वाणीला मान्यता देवो. ज्याच्यामुळे देवता देव झाले, अशा बृहस्पतीच्या कृपेमुळे आमच्यावर सदैव शुभ इच्छा येवोत.
इन्द्रो राजा जगतश्चर्षणीनामधि क्षमि विषुरूपं यदस्ति । ततो ददाति दाशुषे वसूनि चोदद्राध उपस्तुतश्चिदर्वाक्
इंद्र हा सर्व जगाचा आणि लोकांचा राजा आहे. पृथ्वीवर जिथे जिथे विविध रूपे आहेत, तिथून तो भक्ताला धन देतो. त्याचे गुणगान केल्यावर तो दूर असलेलेही धन जवळ आणतो.
सहस्रबाहुः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्
त्या पुरुषाला हजारो हात, हजारो डोळे आणि हजारो पाय आहेत. त्याने सर्व बाजूंनी पृथ्वी व्यापली आणि तिच्यापेक्षा दहा बोटांनी अधिक पसरला.
त्रिभिः पद्भिर्द्यामरोहत्पादस्येहाभवत्पुनः । तथा व्यक्रामद्विष्वङशनानशने अनु
त्याने तीन पावलांनी आकाश गाठले आणि चौथ्या पावलाने पुन्हा इथेच राहिला. अशा प्रकारे तो सर्वत्र पसरला, खाणाऱ्यांमध्ये आणि न खाणाऱ्यांमध्येही.
तावन्तो अस्य महिमानस्ततो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि
त्याची ही महती आहे, पण पुरुष त्याहूनही मोठा आहे. त्याचा एक चतुर्थांश सर्व भूतांना व्यापतो, आणि तीन चतुर्थांश अमरत्वाने आकाशात आहेत.
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येश्वरो यदन्येनाभवत्सह
हे सर्व जे काही आहे, जे झाले आणि जे होणार आहे, ते सर्व पुरुषच आहे. तोच अमरत्वाचा स्वामी आहे आणि त्याच्याबरोबर जे काही वाढते, त्याचाही तो अधिपती आहे.
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य किं बाहू किमूरू पादा उच्यते
जेव्हा त्या पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याला किती भागांत वाटले? त्याचे मुख काय होते, हात काय होते, आणि त्याच्या मांड्या व पाय कोणते म्हणतात?
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्योऽभवत्। मध्यं तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत
त्याचे मुख ब्राह्मण झाले, हात क्षत्रिय झाले. त्याचा मध्यभाग वैश्य झाला आणि त्याच्या पायांतून शूद्र जन्मला.
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत
त्याच्या मनापासून चंद्र निर्माण झाला, डोळ्यांतून सूर्य जन्मला. मुखातून इंद्र आणि अग्नी, श्वासातून वायू उत्पन्न झाला.
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकामकल्पयन्
त्याच्या नाभीतून आकाश निर्माण झाले, डोक्यातून स्वर्ग झाला. पायांतून पृथ्वी, कानांतून दिशा — अशा प्रकारे जगांची रचना केली.
विराडग्रे समभवद्विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः
सर्वप्रथम विराज जन्मला, विराजपासून पुरुष निर्माण झाला. जन्मल्यानंतर तो पृथ्वीच्या मागे आणि पुढे पसरला.
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः
देवांनी पुरुषाला आहुती म्हणून यज्ञ केला. त्या यज्ञात वसंत ऋतू तुप होते, उन्हाळा समिधा होती, आणि शरद ऋतू आहुती होती.
तं यज्ञं प्रावृषा प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रशः । तेन देवा अयजन्त साध्या वसवश्च ये
त्या यज्ञात, जो प्रथम जन्मलेला पुरुष होता, त्याला पावसाने स्नान घातले. त्या यज्ञाने देव, साध्य आणि वसु यांनी यज्ञ केला.
तस्मादश्वा अजायन्त ये च के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः
त्या सर्वस्वी यज्ञातून घोडे आणि दोन ओळी दात असणारी सर्व जनावरे जन्मली. त्यातून गायी, बकरी आणि मेंढ्या देखील उत्पन्न झाल्या.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दो ह जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत
त्या सर्वस्वी यज्ञातून ऋच आणि साम गीते जन्मल्या. त्यातून छंद निर्माण झाले आणि त्याच्यापासून यजुर्वेदही उत्पन्न झाला.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् आरण्या ग्राम्याश्च ये
त्या सर्वस्वी यज्ञातून मिसळलेले तूप जमा झाले. त्याने आकाशातील, जंगलातील आणि गावातील प्राणी निर्माण केले.
सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम्
त्या यज्ञाचे सात परिघ होते आणि तीन वेळा सात समिधा लावल्या होत्या. देवांनी यज्ञ करताना पुरुषाला यज्ञातील पशू म्हणून बांधले.
मूर्ध्नो देवस्य बृहतो अंशवः सप्त सप्ततीः । राज्ञः सोमस्याजायन्त जातस्य पुरुषादधि
महान देवाच्या डोक्यातून, म्हणजेच सोमराजाच्या, पुरुषाच्या जन्मानंतर सत्त्याहत्तर भाग निर्माण झाले.