[१४] स यन् मनुष्यान् अनु व्यचलदग्निर्भूत्वानुव्यचलत्स्वाहाकारमन्नादं कृत्वा स्वाहाकारेणान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद
तो अग्नी झाला आणि माणसांमध्ये फिरत असताना 'स्वाहा' असा उच्चार करत, अन्नाचा आवाज करत चालला. 'स्वाहा' आणि अन्नाचा आवाज यामुळे तो अन्न खातो. जो हे जाणतो, तोच हे समजतो.
[१६] स यदूर्ध्वां दिशमनु व्यचलद्बृहस्पतिर्भूत्वानुव्यचलद्वषट्कारमन्नादं कृत्वा वषट्कारेणान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद
तो बृहस्पती झाला आणि वरच्या दिशेला जात असताना 'वषट्' असा उच्चार करत, अन्नाचा आवाज करत गेला. 'वषट्' आणि अन्नाचा आवाज यामुळे तो अन्न खातो. जो हे जाणतो, तोच हे समजतो.
[१८] स यद्देवान् अनु व्यचलदीशानो भूत्वानुव्यचलन् मन्युमन्नादं कृत्वा । [१ मन्युनान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद
तो ईशान झाला आणि देवांमध्ये फिरताना 'मन्यु' असा उच्चार करत, अन्नाचा आवाज करत गेला. 'मन्यु' आणि अन्नाचा आवाज यामुळे तो अन्न खातो. जो हे जाणतो, तोच हे समजतो.
[२०] स यत्प्रजा अनु व्यचलत्प्रजापतिर्भूत्वानुव्यचलत्प्राणमन्नादं कृत्वा । प्राणेनान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद
तो प्रजापती झाला आणि सगळ्या प्रजांमध्ये फिरताना श्वासाचा आवाज करत, अन्नाचा आवाज करत गेला. श्वास आणि अन्नाचा आवाज यामुळे तो अन्न खातो. जो हे जाणतो, तोच हे समजतो.
[२२] स यत्सर्वान् अन्तर्देशान् अनु व्यचलत्परमेष्ठी भूत्वानुव्यचलद्ब्रह्मान्नादं कृत्वा । [२३] ब्रह्मणान्नादेनान्नमत्ति य एवं वेद
तो परमेष्ठी झाला आणि सर्व अंतरप्रदेशांमध्ये फिरताना 'ब्रह्म' असा उच्चार करत, अन्नाचा आवाज करत गेला. 'ब्रह्म' आणि अन्नाचा आवाज यामुळे तो अन्न खातो. जो हे जाणतो, तोच हे समजतो.
तस्य व्रात्यस्य
त्या व्रात्याचे
सप्त प्राणाः सप्तापानाः सप्त व्यानाः
सात प्राण, सात अपान, सात व्यान आहेत.
योऽस्य प्रथमः प्राण ऊर्ध्वो नामायं सो अग्निः
त्याचा पहिला प्राण 'ऊर्ध्व' नावाचा आहे, तो अग्नी आहे.
योऽस्य द्वितीयः प्राणः प्रौढो नामासौ स आदित्यः
त्याचा दुसरा प्राण 'प्रौढ' नावाचा आहे, तो आदित्य आहे.
योऽस्य तृतीयः प्राणोऽभ्यूढो नामासौ स चन्द्रमाः
त्याचा तिसरा प्राण 'अभ्यूढ' नावाचा आहे, तो चंद्र आहे.
योऽस्य चतुर्थः प्राणो विभूर्नामायं स पवमानः
त्याचा चौथा प्राण 'विभू' नावाचा आहे, तो पवमान आहे.
योऽस्य पञ्चमः प्राणो योनिर्नाम ता इमा आपः
त्याचा पाचवा प्राण 'योनि' नावाचा आहे, त्या या आप आहेत.
योऽस्य षष्ठः प्राणः प्रियो नाम त इमे पशवः
त्याचा सहावा प्राण 'प्रिय' नावाचा आहे, ते हे पशू आहेत.
योऽस्य सप्तमः प्राणोऽपरिमितो नाम ता इमाः प्रजाः
त्याचा सातवा प्राण 'अपरीमित' नावाचा आहे, त्या या प्रजा आहेत.
योऽस्य प्रथमोऽपानः सा पौर्णमासी
त्याचा पहिला अपान 'पौर्णिमा' आहे.
योऽस्य द्वितीयोऽपानः साष्टका
त्याचा दुसरा अपान 'अष्टका' आहे.
योऽस्य तृतीयोऽपानः सामावास्या
त्याचा तिसरा अपान 'सामावस्या' आहे.
योऽस्य चतुर्थोऽपानः सा श्रद्धा
त्याचा चौथा अपान 'श्रद्धा' आहे.
योऽस्य पञ्चमोऽपानः सा दीक्षा
त्याचा पाचवा तळवा म्हणजे दीक्षा आहे.
योऽस्य षष्ठोऽपानः स यज्ञः
त्याचा सहावा तळवा म्हणजे यज्ञ आहे.
योऽस्य सप्तमोऽपानस्ता इमा दक्षिणाः
त्याचा सातवा तळवा म्हणजे या दक्षिणा आहेत.
योऽस्य प्रथमो व्यानः सेयं भूमिः
त्याचा पहिला श्वास म्हणजे ही पृथ्वी आहे.
योऽस्य द्वितीयो व्यानस्तदन्तरिक्षम्
त्याचा दुसरा श्वास म्हणजे ते आकाशमध्य आहे.
योऽस्य तृतीयो व्यानः सा द्यौः
त्याचा तिसरा श्वास म्हणजे आकाश आहे.
योऽस्य चतुर्थो व्यानस्तानि नक्षत्राणि
त्याचा चौथा श्वास म्हणजे ती नक्षत्रे आहेत.
योऽस्य पञ्चमो व्यानस्त ऋतवः
त्याचा पाचवा श्वास म्हणजे ऋतू आहेत.
योऽस्य षष्ठो व्यानस्त आर्तवाः
त्याचा सहावा श्वास म्हणजे ऋतुकाळ आहेत.
योऽस्य सप्तमो व्यानः स संवत्सरः
त्याचा सातवा श्वास म्हणजे वर्ष आहे.
समानमर्थं परि यन्ति देवाः संवत्सरं वा एतदृतवोऽनुपरियन्ति व्रात्यं च
देवता एकाच हेतूने फिरतात; ऋतू हे वर्षाभोवती आणि व्रात्याभोवती फिरतात.
यदादित्यमभिसंविशन्त्यमावास्यां चैव तत्पौर्णमासीं च
जेव्हा ते सूर्याच्या मध्ये प्रवेश करतात, आणि अमावास्येला तसेच पौर्णिमेला,