तदेकमभवत्तल्ललाममभवत्तन् महदभवत्तज्ज्येष्ठमभवत्तद्ब्रह्माभवत्तत्तपोऽभवत्तत्सत्यमभवत्तेन प्राजायत
ते एक झालं; ते चिन्ह झालं; ते महान झालं; ते ज्येष्ठ झालं; ते ब्रह्म झालं; ते तप झालं; ते सत्य झालं; त्यातून तो जन्मला.
सोऽवर्धत स महान् अभवत्स महादेवोऽभवत्
तो वाढला; तो महान झाला; तो महादेव झाला.
स देवानामीशां पर्यैत्स ईशानोऽभवत्
तो देवांचा स्वामी म्हणून सर्वत्र गेला; तो सर्वांचा अधिपती झाला.
स एकव्रात्योऽभवत्स धनुरादत्त तदेवेन्द्रधनुः
तो एकटाच व्रात्य झाला; त्याने धनुष्य उचललं; तेच इंद्राचं धनुष्य आहे.
नीलमस्योदरं लोहितं पृष्ठम्
त्याचं पोट काळं आहे, पाठ लाल आहे.
नीलेनैवाप्रियं भ्रातृव्यं प्रोर्णोति लोहितेन द्विषन्तं विध्यतीति ब्रह्मवादिनो वदन्ति
काळ्या रंगाने तो अप्रिय आणि शत्रू झाकतो, लाल रंगाने शत्रूवर प्रहार करतो — असं ब्रह्मज्ञानी म्हणतात.
स संवत्सरमूर्ध्वोऽतिष्ठत्तं देवा अब्रुवन् व्रात्य किं नु तिष्ठसीति
तो एक वर्ष सरळ उभा राहिला. देवांनी विचारले, 'व्रात्य, तू असे का उभा आहेस?'
सोऽब्रवीदासन्दीं मे सं भरन्त्विति
त्याने उत्तर दिले, 'माझ्यासाठी आसन आणा.'
तस्मै व्रात्यायासन्दीं समभरन्
देवांनी व्रात्यासाठी आसन आणले.
तस्या ग्रीष्मश्च वसन्तश्च द्वौ पादावास्तां शरच्च वर्षाश्च द्वौ
त्या आसनाचे दोन पाय म्हणजे उन्हाळा आणि वसंत, आणि दोन पाय म्हणजे शरद आणि पावसाळा होते.
बृहच्च रथन्तरं चानूच्ये आस्तां यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं च तिरश्च्ये
समोर बृहद् आणि रथंतर ठेवले, आणि बाजूला यज्ञायज्ञीय आणि वामदेव्य ठेवले.
ऋचः प्राञ्चस्तन्तवो यजूंषि तिर्यञ्चः
ऋग्वेदाच्या ऋचा पुढे असलेल्या दोऱ्या, आणि यजुर्वेदाच्या ऋचा आडव्या दोऱ्या होत्या.
वेद आस्तरणं ब्रह्मोपबर्हणम्
वेद हे आसनावर अंथरूण, आणि ब्रह्म हे उशी होते.
सामासाद उद्गीथोऽपश्रयः
सामवेद हे आसन, आणि उद्गीथ हे आधार होते.
तामासन्दीं व्रात्य आरोहत्
व्रात्याने ते आसन चढले.
तस्य देवजनाः परिष्कन्दा आसन्त्संकल्पाः प्रहाय्या विश्वानि भूतान्युपसदः
त्याच्यासाठी देवता हे घोडे, संकल्प, इच्छा आणि सर्व प्राणी हे सेवक झाले.
विश्वान्येवास्य भूतान्युपसदो भवन्ति य एवं वेद
जो असे जाणतो, त्याच्यासाठी सर्व प्राणी सेवक होतात.
स महिमा सद्रुर्भूत्वान्तं पृथिव्या अगच्छत्समुद्रोऽभवत्
तो महिमा झाड झाला आणि पृथ्वीच्या टोकापर्यंत गेला, तेव्हा तो समुद्र झाला.
तं प्रजापतिश्च परमेष्ठी च पिता च पितामहश्चापश्च श्रद्धा च वर्षं भूत्वानुव्यवर्तयन्त
त्याच्या भोवती प्रजापती, परमेष्ठी, वडील, आजोबा, पाणी, श्रद्धा हे पाऊस होऊन फिरले.
ऐनमापो गच्छन्त्यैनं श्रद्धा गच्छत्यैनं वर्षं गच्छति य एवं वेद
जो असे जाणतो, त्याच्याकडे पाणी, श्रद्धा आणि पाऊस येतात.
तं श्रद्धा च यज्ञश्च लोकश्चान्नं चान्नाद्यं च भूत्वाभिपर्यावर्तन्त
त्याच्या भोवती श्रद्धा, यज्ञ, लोक, अन्न आणि अन्न खाणारा हे सर्व होऊन फिरले.
सोऽरज्यत ततो राजन्योऽजायत
त्याने राज्य केले; त्याच्यापासून क्षत्रिय जन्माला आला.
स विशः सबन्धून् अन्नमन्नाद्यमभ्युदतिष्ठत्
तो लोकांमध्ये, त्यांच्या नातलगांमध्ये, अन्नात आणि जे खावे ते सगळ्यांत श्रेष्ठ ठरला.
विशां च वै स सबन्धूनां चान्नस्य चान्नाद्यस्य च प्रियं धाम भवति य एवं वेद
जो माणूस हे जाणतो, तो लोकांचा, त्यांच्या नातलगांचा, अन्नाचा आणि जे खावे त्याचा सर्वांचा आवडता आधार होतो.
स विशोऽनु व्यचलत्
तो लोकांमध्ये वावरला.
स उदतिष्ठत्स प्राचीं दिशमनु व्यचलत्। [१] तं बृहच्च रथन्तरं चादित्याश्च विश्वे च देवा अनुव्यचलन् । [२] बृहते च वै स रथन्तराय चादित्येभ्यश्च विश्वेभ्यश्च देवेभ्य आ वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यमुपवदति । [३] बृहतश्च वै स रथन्तरस्य चादित्यानां च विश्वेषां च देवानां प्रियं धाम भवति य एवं वेद । [४] तस्य प्राच्यां दिशि श्रद्धा पुंश्चली मित्रो मागधो विज्ञानं वासोऽहरुष्णीषं रात्री केशा हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिर्मणिः । [५] भूतं च भविष्यच्च परिष्कन्दौ मनो विपथं।।६।। मातरिश्वा च पवमानश्च विपथवाहौ वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः।।७।। कीर्तिश्च यशश्च पुरःसरौ ऐनं कीर्तिर्गच्छत्या यशो गच्छति य एवं वेद
तो उठला आणि पूर्व दिशेकडे गेला; बृहद्, रथंतर, आदित्य आणि सर्व देव त्याच्या मागे गेले. जो ज्ञानाने व्रात्याचं वर्णन करतो, त्याला बृहद्, रथंतर, आदित्य आणि सर्व देव मिळतात. जो असं जाणतो, त्याला बृहद्, रथंतर, आदित्य आणि सर्व देवांचं प्रिय स्थान मिळतं. त्याच्या पूर्व दिशेला श्रद्धा, वेश्या, मित्र, मागधी, ज्ञान, वस्त्र, दिवस, पागोटं, रात्र, केस, दोन हिरवे, दोन चाकं, मलिनता, रत्न; भूत आणि भविष्य हे दोन धावणारे, मन मार्ग आहे; मातरिश्वान आणि पवमान हे दोन मार्गदर्शक, वारा सारथी, लगाम चाबूक; कीर्ती आणि यश हे पुढे जाणारे — जो असं जाणतो, त्याच्यासोबत कीर्ती आणि यश जातात.
[८] स उदतिष्ठत्स दक्षिणां दिशमनु व्यचलत्। [९] तं यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं च यज्ञश्च यजमानश्च पशवश्चानुव्यचलन् । [१०] यज्ञायज्ञियाय च वै स वामदेव्याय च यज्ञाय च यजमानाय च पशुभ्यश्चा वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यमुपवदति । [११] यज्ञायज्ञियस्य च वै स वामदेव्यस्य च यज्ञस्य च यजमानस्य च पशूनां च प्रियं धाम भवति य एवं वेद । [१२] तस्य दक्षिणायां दिश्युषाः पुंश्चली मन्त्रो मागधो विज्ञानं वासोऽहरुष्णीषं रात्री केशा हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिर्मणिः । [१३] अमावास्या च पौर्णमासी च परिष्कन्दौ मनो विपथं मातरिश्वा च पवमानश्च विपथवाहौ वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः कीर्तिश्च यशश्च पुरःसरौ । ऐनं कीर्तिर्गच्छत्या यशो गच्छति य एवं वेद
तो उठला आणि दक्षिण दिशेकडे गेला; यज्ञ, यजमान, वामदेव्य, यज्ञकर्म, यजमान आणि पशू त्याच्या मागे गेले. जो ज्ञानाने व्रात्याचं वर्णन करतो, त्याला यज्ञ, वामदेव्य, यज्ञकर्म, यजमान आणि पशू मिळतात. जो असं जाणतो, त्याला यज्ञ, वामदेव्य, यज्ञकर्म, यजमान आणि पशूंचं प्रिय स्थान मिळतं. त्याच्या दक्षिण दिशेला उषा, वेश्या, मंत्र, मागधी, ज्ञान, वस्त्र, दिवस, पागोटं, रात्र, केस, दोन हिरवे, दोन चाकं, मलिनता, रत्न; अमावस्या आणि पौर्णिमा हे दोन धावणारे, मन मार्ग आहे; मातरिश्वान आणि पवमान हे दोन मार्गदर्शक, वारा सारथी, लगाम चाबूक; कीर्ती आणि यश हे पुढे जाणारे — जो असं जाणतो, त्याच्यासोबत कीर्ती आणि यश जातात.
[१४] स उदतिष्ठत्स प्रतीचीं दिशमनु व्यचलत्। [१५] तं वैरूपं च वैराजं चापश्च वरुणश्च राजानुव्यचलन् । [१६] वैरूपाय च वै स वैराजाय चाद्भ्यश्च वरुणाय च राज्ञ आ वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यमुपवदति । [१७] वैरूपस्य च वै स वैराजस्य चापां च वरुणस्य च राज्ञः प्रियं धाम भवति य एवं वेद । [१८] तस्य प्रतीच्यां दिशीरा पुंश्चली हसो मागधो विज्ञानं वासोऽहरुष्णीषं रात्री केशा हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिर्मणिः । [१९] अहश्च रात्री च परिष्कन्दौ मनो विपथं मातरिश्वा च पवमानश्च विपथवाहौ वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः कीर्तिश्च यशश्च पुरःसरौ । ऐनं कीर्तिर्गच्छत्या यशो गच्छति य एवं वेद
तो पश्चिम दिशेकडे गेला. त्याच्या मागे वैरूप, वैराज, पाणी आणि वरुण राजा हे चालले. जो ज्ञानी व्रात्याचा असा उल्लेख करतो, त्याला वैरूप, वैराज, पाणी आणि वरुण राजाशी एकरूपता मिळते. जो असे जाणतो, तो वैरूप, वैराज, पाणी आणि वरुण राजाचा आवडता निवासस्थान होतो. पश्चिम दिशेला वेश्या, हास्य, मागध, ज्ञान, वस्त्र, दिवसाचा मुकुट, रात्र केस, दोन हिरवे, हालचाल, डाग आणि रत्न असे असतात. दिवस आणि रात्र हे घोडे, मन हा मार्ग, मातरिश्वान आणि पवमान हे मार्गावर चालणारे, वारा सारथी, लगाम फटक्याप्रमाणे, कीर्ती आणि यश हे पुढे जाणारे आहेत. जो असे जाणतो, त्याच्याकडे कीर्ती आणि यश येतात.
[२०] स उदतिष्ठत्स उदीचीं दिशमनु व्यचलत्। [२१] तं श्यैतं च नौधसं च सप्तर्षयश्च सोमश्च राजानुव्यचलन् । [२२] श्यैताय च वै स नौधसाय च सप्तर्षिभ्यश्च सोमाय च राज्ञ आ वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यमुपवदति । [२३] श्यैतस्य च वै स नौधसस्य च सप्तर्षीणां च सोमस्य च राज्ञः प्रियं धाम भवति य एवं वेद । [२४] तस्योदीच्यां दिशि विद्युत्पुंश्चली स्तनयित्नुर्मागधो विज्ञानं वासोऽहरुष्णीषं रात्री केशा हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिर्मणिः । [२५] श्रुतं च विश्रुतं च परिष्कन्दौ मनो विपथं मातरिश्वा च पवमानश्च विपथवाहौ वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः [२६] कीर्तिश्च यशश्च पुरःसरौ । [२७] ऐनं कीर्तिर्गच्छत्या यशो गच्छति य एवं वेद
तो उत्तर दिशेकडे गेला. त्याच्या मागे श्यैत, नौधस, सप्तर्षी आणि सोम राजा हे चालले. जो ज्ञानी व्रात्याचा असा उल्लेख करतो, त्याला श्यैत, नौधस, सप्तर्षी आणि सोम राजाशी एकरूपता मिळते. जो असे जाणतो, तो श्यैत, नौधस, सप्तर्षी आणि सोम राजाचा आवडता निवासस्थान होतो. उत्तर दिशेला वीज वेश्या, गडगडाट मागध, ज्ञान, वस्त्र, दिवसाचा मुकुट, रात्र केस, दोन हिरवे, हालचाल, डाग आणि रत्न असतात. ऐकलेले आणि प्रसिद्ध हे घोडे, मन हा मार्ग, मातरिश्वान आणि पवमान हे मार्गावर चालणारे, वारा सारथी, लगाम फटक्याप्रमाणे, कीर्ती आणि यश हे पुढे जाणारे आहेत. जो असे जाणतो, त्याच्याकडे कीर्ती आणि यश येतात.
स ध्रुवां दिशमनु व्यचलत्। [१] तं भूमिश्चाग्निश्चौषधयश्च वनस्पतयश्च वानस्पत्याश्च वीरुधश्चानुव्यचलन् । भूमेश्च वै सोऽग्नेश्चौषधीनां च वनस्पतीनां च वानस्पत्यानां च वीरुधां च प्रियं धाम भवति य एवं वेद स ऊर्ध्वां दिशमनु व्यचलत्। [४] तमृतं च सत्यं च सूर्यश्च चन्द्रश्च नक्षत्राणि चानुव्यचलन् । [५] ऋतस्य च वै स सत्यस्य च सूर्यस्य च चन्द्रस्य च नक्षत्राणां च प्रियं धाम भवति य एवं वेद स उत्तमां दिशमनु व्यचलत्। [७] तमृचश्च सामानि च यजूंषि च ब्रह्म चानुव्यचलन् । [८] ऋचां च वै स साम्नां च यजुषां च ब्रह्मणश्च प्रियं धाम भवति य एवं वेद
तो स्थिर दिशेकडे गेला. त्याच्या मागे पृथ्वी, अग्नी, औषधी, झाडे, वनस्पती आणि गवत चालले. जो असे जाणतो, तो पृथ्वी, अग्नी, औषधी, झाडे, वनस्पती आणि गवत यांचा आवडता निवासस्थान होतो. तो वरच्या दिशेकडे गेला. त्याच्या मागे ऋत, सत्य, सूर्य, चंद्र आणि तारे चालले. जो असे जाणतो, तो ऋत, सत्य, सूर्य, चंद्र आणि तारे यांचा आवडता निवासस्थान होतो. तो सर्वोच्च दिशेकडे गेला. त्याच्या मागे ऋचा, साम, यजुः आणि ब्रह्म चालले. जो असे जाणतो, तो ऋचा, साम, यजुः आणि ब्रह्म यांचा आवडता निवासस्थान होतो.