इदं प्रापमुत्तमं काण्डमस्य यस्माल्लोकात्परमेष्ठी समाप । आ सिञ्च सर्पिर्घृतवत्समङ्ग्ध्येष भागो अङ्गिरसो नो अत्र
मी हे श्रेष्ठ गाठ गाठली आहे, त्या जगातून सर्वोच्च इथे पोहोचला आहे. तूप ओता, तुपानं लावा; हा भाग आमच्यातील अंगिरसांचा आहे.
सत्याय च तपसे देवताभ्यो निधिं शेवधिं परि दद्म एतम् । मा नो द्यूतेऽव गान् मा समित्यां मा स्मान्यस्मा उत्सृजता पुरा मत्
सत्यासाठी आणि तपासाठी, देवतांना मी हे धन, हे शुभ ठेव अर्पण करतो. हे जुगारात किंवा भांडणात हरवू नये, किंवा आम्ही कधीही टाकून द्यायला नको.
अहं पचाम्यहं ददामि ममेदु कर्मन् करुणेऽधि जाया । कौमारो लोको अजनिष्ट पुत्रोऽन्वारभेथां वय उत्तरावत्
मी शिजवतो, मी देतो, हे कृत्य माझं आहे; पत्नी दयेसाठी जन्मली आहे. हे तरुण जग जन्मलं, पुत्र झाला; तुम्ही दोघांनी त्याला वाढवावं, वय वाढत असताना आधार द्यावा.
न किल्बिषमत्र नाधारो अस्ति न यन् मित्रैः समममान एति । अनूनं पात्रं निहितं न एतत्पक्तारं पक्वः पुनरा विशाति
इथे कोणताही दोष नाही, कमतरता नाही; मित्रांसोबत मोजून काहीच इथे येत नाही. हे पात्र जे ठेवले आहे ते अपूर्ण नाही; शिजलेलं पुन्हा शिजवणाऱ्याकडे परत येत नाही.
प्रियं प्रियाणां कृणवाम तमस्ते यन्तु यतमे द्विषन्ति । धेनुरनड्वान् वयोवय आयदेव पौरुषेयमप मृत्युं नुदन्तु
आपण प्रिय व्यक्तीसाठी प्रिय गोष्ट करूया; ज्यांना द्वेष आहे, त्यांनी आपल्यापासून दूर जावं. गायीने, दोर नसलेल्या वासरासह, या पुरुषापासून मृत्यू दूर करावा.
समग्नयः विदुरन्यो अन्यं य ओषधीः सचते यश्च सिन्धून् । यावन्तो देवा दिव्यातपन्ति हिरण्यं ज्योतिः पचतो बभूव
सर्व अग्नी एकमेकांना ओळखतात, जो वनस्पतींची आणि जो नद्यांची काळजी घेतो. जितके देव आकाशात तेजाने चमकतात, सोने आणि प्रकाश, ते सर्व शिजले आहेत.
{१७} एषा त्वचां पुरुषे सं बभूवानग्नाः सर्वे पशवो ये अन्ये । क्षत्रेणात्मानं परि धापयाथोऽमोतं वासो मुखमोदनस्य
ही त्वचा माणसांची, सर्व जनावरांची आणि इतरांची, न जळलेली झाली आहे. राजसत्तेने स्वतःला झाका; हे वस्त्र आनंदाचं मुख होऊ दे.
यदक्षेषु वदा यत्समित्यां यद्वा वदा अनृतं वित्तकाम्या । समानं तन्तुमभि सम्वसानौ तस्मिन्त्सर्वं शमलं सादयाथः
तुम्ही जुगारात, भांडणात किंवा लोभासाठी जे काही खोटं बोलता, एकाच धाग्यावर राहून, त्या सर्व दोषांना तिथेच शांत करा.
वर्षं वनुष्वापि गच्छ देवांस्त्वचो धूमं पर्युत्पातयासि । विश्वव्यचा घृतपृष्ठो भविष्यन्त्सयोनिर्लोकमुप याह्येतम्
पाऊस सहन कर, पाण्यातही जा; देवांची त्वचा, म्हणजे धूर, तू वर उचलतोस. तुपाने झाकलेला, सर्वत्र पसरलेला, तू होशील; चांगल्या आसनावर बसून, या जगात पोहोच.
तन्वं स्वर्गो बहुधा वि चक्रे यथा विद आत्मन्न् अन्यवर्णाम् । अपाजैत्कृष्णां रुशतीं पुनानो या लोहिनी तां ते अग्नौ जुहोमि
स्वर्गाने शरीर अनेक प्रकारे केलं आहे, जसं सर्वांना माहीत आहे, वेगवेगळ्या रंगांनी. काळं शुद्ध करून, पुन्हा उजळ करत, जे लाल आहे ते मी अग्नीला अर्पण करतो.
प्राच्यै त्वा दिशेऽग्नयेऽधिपतयेऽसिताय रक्षित्र आदित्यायेषुमते । एतं परि दद्मस्तं नो गोपायतास्माकमैतोः । दिष्टं नो अत्र जरसे नि नेषज्जरा मृत्यवे परि णो ददात्वथ पक्वेन सह सं भवेम
पूर्व दिशेला, अग्नीला, अधिपतीला, काळ्या राखणाऱ्याला, आदित्याला, आणि बाणधारी याला, हे आम्ही समर्पित करतो. तो आमचे रक्षण करो, आमची काळजी घ्यावी. येथे वयासाठी जे ठरवले आहे, ते आमच्या झिज किंवा मृत्यूकडे नेऊ नये; ते आमच्यासाठी बाजूला ठेवावे, आणि आम्ही परिपक्वतेसह एकत्र व्हावे.
दक्षिणायै त्वा दिश इन्द्रायाधिपतये तिरश्चिराजये रक्षित्रे यमायेषुमते । एतं परि दद्मस्तं नो गोपायतास्माकमैतोः । दिष्टं नो अत्र जरसे नि नेषज्जरा मृत्यवे परि णो ददात्वथ पक्वेन सह सं भवेम
दक्षिण दिशेला, इंद्राला, अधिपतीला, आडव्या राज्य करणाऱ्याला, यमाला, आणि बाणधारी याला, हे आम्ही समर्पित करतो. तो आमचे रक्षण करो, आमची काळजी घ्यावी. येथे वयासाठी जे ठरवले आहे, ते आमच्या झिज किंवा मृत्यूकडे नेऊ नये; ते आमच्यासाठी बाजूला ठेवावे, आणि आम्ही परिपक्वतेसह एकत्र व्हावे.
प्रतीच्यै त्वा दिशे वरुणायाधिपतये पृदाकवे रक्षित्रेऽन्नायेषुमते । एतं परि दद्मस्तं नो गोपायतास्माकमैतोः । दिष्टं नो अत्र जरसे नि नेषज्जरा मृत्यवे परि णो ददात्वथ पक्वेन सह सं भवेम
पश्चिम दिशेला, वरुणाला, अधिपतीला, विभागणाऱ्याला, अन्नाच्या राखणाऱ्याला, आणि बाणधारी याला, हे आम्ही समर्पित करतो. तो आमचे रक्षण करो, आमची काळजी घ्यावी. येथे वयासाठी जे ठरवले आहे, ते आमच्या झिज किंवा मृत्यूकडे नेऊ नये; ते आमच्यासाठी बाजूला ठेवावे, आणि आम्ही परिपक्वतेसह एकत्र व्हावे.
उदीच्यै त्वा दिशे सोमायाधिपतये स्वजाय रक्षित्रेऽशन्या इषुमत्यै । एतं परि दद्मस्तं नो गोपायतास्माकमैतोः । दिष्टं नो अत्र जरसे नि नेषज्जरा मृत्यवे परि णो ददात्वथ पक्वेन सह सं भवेम
उत्तर दिशेला, सोमाला, अधिपतीला, स्वयंप्रकट राखणाऱ्याला, आणि बाणधारी याला, हे आम्ही समर्पित करतो. तो आमचे रक्षण करो, आमची काळजी घ्यावी. येथे वयासाठी जे ठरवले आहे, ते आमच्या झिज किंवा मृत्यूकडे नेऊ नये; ते आमच्यासाठी बाजूला ठेवावे, आणि आम्ही परिपक्वतेसह एकत्र व्हावे.
ध्रुवायै त्वा दिशे विष्णवेऽधिपतये कल्माषग्रीवाय रक्षित्र ओषधीभ्य इषुमतीभ्यः । एतं परि दद्मस्तं नो गोपायतास्माकमैतोः । दिष्टं नो अत्र जरसे नि नेषज्जरा मृत्यवे परि णो ददात्वथ पक्वेन सह सं भवेम
स्थिर दिशेला, विष्णूला, अधिपतीला, काळ्या गळ्याच्या राखणाऱ्याला, औषधींना आणि बाणधारी औषधींना, हे आम्ही समर्पित करतो. तो आमचे रक्षण करो, आमची काळजी घ्यावी. येथे वयासाठी जे ठरवले आहे, ते आमच्या झिज किंवा मृत्यूकडे नेऊ नये; ते आमच्यासाठी बाजूला ठेवावे, आणि आम्ही परिपक्वतेसह एकत्र व्हावे.
ऊर्ध्वायै त्वा दिशे बृहस्पतयेऽधिपतये श्वित्राय रक्षित्रे वर्षायेषुमते । एतं परि दद्मस्तं नो गोपायतास्माकमैतोः । दिष्टं नो अत्र जरसे नि नेषज्जरा मृत्यवे परि णो ददात्वथ पक्वेन सह सं भवेम
वरच्या दिशेला, बृहस्पतीला, अधिपतीला, पांढऱ्या राखणाऱ्याला, पाऊस आणणाऱ्या बाणधारी याला, हे आम्ही समर्पित करतो. तो आमचे रक्षण करो, आमची काळजी घ्यावी. येथे वयासाठी जे ठरवले आहे, ते आमच्या झिज किंवा मृत्यूकडे नेऊ नये; ते आमच्यासाठी बाजूला ठेवावे, आणि आम्ही परिपक्वतेसह एकत्र व्हावे.
ददामीत्येव ब्रूयादनु चैनामभुत्सत । वशां ब्रह्मभ्यो याचद्भ्यस्तत्प्रजावदपत्यवत्
तो म्हणावा, 'मी देतो,' आणि मग तिने त्याचा स्वीकार करावा. ही गाय मागणाऱ्या ब्राह्मणांना द्यावी, म्हणजे ती संतती आणि मुलांनी युक्त होते.
प्रजया स वि क्रीणीते पशुभिश्चोप दस्यति । य आर्षेयेभ्यो याचद्भ्यो देवानां गां न दित्सति
तो तिला संततीने विकत घेतो, आणि तो जनावरेही देईल. जो ऋषींना मागितल्यावर देवांची गाय देत नाही, तो देवांपासून तुटतो.
कूटयास्य सं शीर्यन्ते श्लोणया काटमर्दति । बण्डया दह्यन्ते गृहाः काणया दीयते स्वम्
तिचे शिंग हातोड्याने फोडले जाते, शेपूट लाकडाने चिरडले जाते, तिचे घर आगीने जळते, आणि आंधळ्याने तिचे स्वतःचे दिले जाते.
विलोहितो अधिष्ठानाच्छक्नो विन्दति गोपतिम् । तथा वशायाः संविद्यं दुरदभ्ना ह्युच्यसे
लालसर असलेला तिच्या मूळातून राखणारा मिळवतो. म्हणून गायीचे खरे ज्ञान मिळवणे कठीण आहे असे म्हणतात.
पदोरस्या अधिष्ठानाद्विक्लिन्दुर्नाम विन्दति । अनामनात्सं शीर्यन्ते या मुखेनोपजिघ्रति
तिच्या पायाच्या मूळातून 'विकलिंदु' हे नाव मिळते. जी तिला तोंडाने वास घेते, ती नाव नसताना नष्ट होते.
यो अस्याः कर्णावास्कुनोत्या स देवेषु वृश्चते । लक्ष्म कुर्व इति मन्यते कनीयः कृणुते स्वम्
जो तिचे कान टोचतो, तो देवांमध्ये तुटतो. तो म्हणतो, 'मी खूण करतो,' पण लहान भाऊ आपलेच घेऊन जातो.
यदस्याः कस्मै चिद्भोगाय बालान् कश्चित्प्रकृन्तति । ततः किशोरा म्रियन्ते वत्सांश्च घातुको वृकः
कोणी तिच्या पिलांना केवळ उपभोगासाठी कापतो, तेव्हा वासरे मरतात आणि लांडगा पिल्लांना मारतो.
यदस्या गोपतौ सत्या लोम ध्वाङ्क्षो अजीहिडत्। ततः कुमारा म्रियन्ते यक्ष्मो विन्दत्यनामनात्
जेव्हा घुबड तिच्या राखणाऱ्याचे केस खातो, तेव्हा मुले मरतात आणि नाव नसलेल्याला रोग जडतो.
यदस्याः पल्पूलनं शकृद्दासी समस्यति । ततोऽपरूपं जायते तस्मादव्येष्यदेनसः
जेव्हा तिच्या शेणाचा स्वाद दासी घेते, तेव्हा विचित्र काहीतरी जन्माला येते; म्हणून पाप टाळावे.
जायमानाभि जायते देवान्त्सब्राह्मणान् वशा । तस्माद्ब्रह्मभ्यो देयैषा तदाहुः स्वस्य गोपनम्
ही गाय देव आणि ब्राह्मणांसह जन्म घेते. म्हणून ती ब्राह्मणांना द्यावी, असे म्हणतात, 'ती आपली राखणारी आहे.'
{१९} य एनां वनिमायन्ति तेषां देवकृता वशा । ब्रह्मज्येयं तदब्रुवन् य एनां निप्रियायते
जे तिला जंगलातून आणतात, त्यांच्यासाठी गाय देवांनी निर्माण केलेली असते. ती ब्रह्म्याने मिळवावी असे म्हणतात; जो तिला प्रिय करतो.
य आर्षेयेभ्यो याचद्भ्यो देवानां गां न दित्सति । आ स देवेषु वृश्चते ब्राह्मणानां च मन्यवे
जो ऋषींना मागितल्यावर देवांची गाय देत नाही, तो देवांपासून आणि ब्राह्मणांच्या कृपेपासून तुटतो.
यो अस्य स्याद्वशाभोगो अन्यामिछेत तर्हि सः । हिंस्ते अदत्ता पुरुषं याचितां च न दित्सति
जो या गायीस आपली समजून दुसऱ्या गायेला हव्यास करतो, तो ज्याला गाय दिलेली नाही त्याच्यावर अन्याय करतो आणि मागणाऱ्याला काहीच देत नाही.
यथा शेवधिर्निहितो ब्राह्मणानां तथा वशा । तामेतदछायन्ति यस्मिन् कस्मिंश्च जायते
जशी ब्राह्मणांसाठी ठेवलेली संपत्ती असते, तशीच गाय आहे; ज्या घरात ती जन्मते, तिथे सर्वजण तिला मिळवण्यासाठी येतात.