राजसूयं वाजपेयमग्निष्टोमस्तदध्वरः । अर्काश्वमेधावुच्छिष्टे जीवबर्हिर्मदिन्तमः
राजसूय, वाजपेय, अग्निष्टोम आणि तो यज्ञ; अर्क आणि अश्वमेध हे शेषात आहेत, जिवंत कुश आणि अत्यंत आनंददायक.
अग्न्याधेयमथो दीक्षा कामप्रश्छन्दसा सह । उत्सन्ना यज्ञाः सत्राण्युच्छिष्टेऽधि समाहिताः
अग्निस्थापना, दीक्षा आणि इच्छित छंद यांसह; हरवलेले यज्ञ आणि सत्रे हे सर्व शेषात एकत्रित झाले आहेत.
अग्निहोत्रं च श्रद्धा च वषट्कारो व्रतं तपः । दक्षिणेष्टं पूर्तं चोच्छिष्टेऽधि समाहिताः
अग्निहोत्र, श्रद्धा, वषट्कार, व्रत, तप; दक्षिणेचे यज्ञ आणि पुण्यकर्म हे सर्व शेषात एकवटले आहेत.
एकरात्रो द्विरात्रः सद्यःक्रीः प्रक्रीरुक्थ्यः । ओतं निहितमुच्छिष्टे यज्ञस्याणूनि विद्यया
एकरात्र, द्विरात्र, त्वरित, वारंवार आणि उक्त्य यज्ञ; विणलेले आणि ठेवलेले, यज्ञाचे कण शेषात ओळखले जातात.
{१९} चतूरात्रः पञ्चरात्रः षड्रात्रश्चोभयः सह । षोडशी सप्तरात्रश्चोच्छिष्टाज्जज्ञिरे सर्वे ये यज्ञा अमृते हिताः
चौरात्र, पंजरात्र, षड्रात्र आणि दोन्ही मिळून; सोळा आणि सत्तरात्र यज्ञ, हे सर्व शेषातून जन्मलेले, अमरत्वात स्थिर आहेत.
प्रतीहारो निधनं विश्वजिच्चाभिजिच्च यः । साह्नातिरात्रावुच्छिष्टे द्वादशाहोऽपि तन् मयि
प्रतीहार, समाप्ती, सर्वजिंकणारे आणि विजयी; साह्न आणि अतिरात्र, बारा दिवसांचे यज्ञ हेही शेषात आणि माझ्यात आहेत.
सूनृता संनतिः क्षेमः स्वधोर्जामृतं सहः । उच्छिष्टे सर्वे प्रत्यञ्चः कामाः कामेन तातृपुः
सत्य बोलणे, नम्रता, सुरक्षितता, स्वधा, अमरत्व, बळ; शेषात सर्व इच्छा परत फिरतात, इच्छेने तृप्त होतात.
नव भूमीः समुद्रा उच्छिष्टेऽधि श्रिता दिवः । आ सूर्यो भात्युच्छिष्टेऽहोरात्रे अपि तन् मयि
नऊ भूमी आणि समुद्र शेषात, आकाशात स्थिर आहेत; जसा सूर्य तेज देतो, तसा शेषात दिवस-रात्रही माझ्यात आहेत.
उपहव्यं विषूवन्तं ये च यज्ञा गुहा हिताः । बिभर्ति भर्ता विश्वस्योच्छिष्टो जनितुः पिता
होम, विषुव, आणि जे यज्ञ गुप्त ठेवले आहेत; सर्व जगाचा भार वाहणारा, शेष, सृष्टीचा पिता आहे.
पिता जनितुरुच्छिष्टोऽसोः पौत्रः पितामहः । स क्षियति विश्वस्येशानो वृषा भूम्यामतिघ्न्यः
पिता, सर्जक, शेष, श्वास, नातू, आजोबा — तो सर्वांचा स्वामी आहे, पृथ्वीचा वृषभ, आणि अजिंक्य आहे.
ऋतं सत्यं तपो राष्ट्रं श्रमो धर्मश्च कर्म च । भूतं भविष्यदुच्छिष्टे वीर्यं लक्ष्मीर्बलं बले
नीती, सत्य, तप, राज्य, परिश्रम, धर्म आणि कृती; जे घडले आणि जे होणार आहे, उरलेले, सामर्थ्य, लक्ष्मी, आणि बळ—हे सर्व त्या उरलेल्या भागात सामावले आहे.
समृद्धिरोज आकूतिः क्षत्रं राष्ट्रं षडुर्व्यः । संवत्सरोऽध्युच्छिष्ट इडा प्रैषा ग्रहा हविः
समृद्धी, तेज, इच्छा, अधिकार, राज्य, सहा ऋतु; वर्ष, उरलेले, इडा, आज्ञा, यज्ञातील पात्रे आणि आहुती—हे सर्व त्या उरलेल्या भागात आहेत.
चतुर्होतार आप्रियश्चातुर्मास्यानि नीविदः । उच्छिष्टे यज्ञा होत्राः पशुबन्धास्तदिष्टयः
चार पुरोहित, आह्वान करणारा, चारमाही यज्ञ, घोषणा; उरलेल्या भागात यज्ञ, यजमानाची कामे, पशूबंध, आणि इच्छित आहुत्या—हे सर्व समाविष्ट आहेत.
अर्धमासाश्च मासाश्चार्तवा ऋतुभिः सह । उच्छिष्टे घोषिणीराप स्तनयित्नुः श्रुतिर्मही
अर्धा महिना, महिने, ऋतूंचे काळ आणि ऋतुंसह; उरलेल्या भागात गडगडणारे पाणी, विज, श्रवण आणि पृथ्वी—हे सर्व आहेत.
{२०} शर्कराः सिकता अश्मान ओषधयो वीरुधस्तृणा । अभ्राणि विद्युतो वर्षमुच्छिष्टे संश्रिता श्रिता
गोट्या, वाळू, दगड, औषधी, झाडे, गवत; मेघ, वीज, पाऊस—हे सर्व उरलेल्या भागात एकत्र आलेले आणि सामावलेले आहेत.
राद्धिः प्राप्तिः समाप्तिर्व्याप्तिर्मह एधतुः । अत्याप्तिरुच्छिष्टे भूतिश्चाहिता निहिता हिता
सिद्धी, प्राप्ती, पूर्णता, व्याप, मोठेपणा, वाढ; अतीप्राप्ती, उरलेल्या भागात संपत्ती, ठेवलेले, साठवलेले आणि हितकारक—हे सर्व आहेत.
यच्च प्राणति प्राणेन यच्च पश्यति चक्षुषा । उच्छिष्टाज्जज्ञिरे सर्वे दिवि देवा दिविश्रितः
जे श्वास घेतात, जे डोळ्यांनी पाहतात; हे सर्व उरलेल्या भागातून जन्मले, स्वर्गातील देवता आणि स्वर्गात वास करणारे.
ऋचः सामानि छन्दांसि पुराणं यजुषा सह । उच्छिष्टाज्जज्ञिरे सर्वे दिवि देवा दिविश्रितः
ऋग्वेदाच्या ऋचा, सामगान, छंद, प्राचीन ज्ञान आणि यजुर्वेद; हे सर्व उरलेल्या भागातून जन्मले, स्वर्गातील देवता आणि स्वर्गात वास करणारे.
प्राणापानौ चक्षुः श्रोत्रमक्षितिश्च क्षितिश्च या । उच्छिष्टाज्जज्ञिरे सर्वे दिवि देवा दिविश्रितः
श्वास, अपान, दृष्टी, श्रवण, नाश न होणारे आणि नाश होणारे; हे सर्व उरलेल्या भागातून जन्मले, स्वर्गातील देवता आणि स्वर्गात वास करणारे.
आनन्दा मोदाः प्रमुदोऽभीमोदमुदश्च ये । उच्छिष्टाज्जज्ञिरे सर्वे दिवि देवा दिविश्रितः
आनंद, सुख, हर्ष, परमानंद आणि समाधान; हे सर्व उरलेल्या भागातून जन्मले, स्वर्गातील देवता आणि स्वर्गात वास करणारे.
देवाः पितरो मनुष्या गन्धर्वाप्सरसश्च ये । उच्छिष्टाज्जज्ञिरे सर्वे दिवि देवा दिविश्रितः
देवता, पितर, माणसे, गंधर्व आणि अप्सरा; हे सर्व उरलेल्या भागातून जन्मले, स्वर्गातील देवता आणि स्वर्गात वास करणारे.
11.8(११.१०) यन् मन्युर्जायामावहत्संकल्पस्य गृहादधि । क आसं जन्याः के वराः क उ ज्येष्ठवरोऽभवत्
जेव्हा क्रोधाने पत्नीला आणले, संकल्पाच्या घरातून; कोण होती संतती, कोण होते श्रेष्ठ, आणि कोण झाला ज्येष्ठ व श्रेष्ठ?
तपश्चैवास्तां कर्म चान्तर्महत्यर्णवे । त आसं जन्यास्ते वरा ब्रह्म ज्येष्ठवरोऽभवत्
तप आणि कृती हे त्या मोठ्या समुद्रात होते; तीच संतती, तीच श्रेष्ठ, आणि ब्रह्मा झाला ज्येष्ठ व श्रेष्ठ.
दश साकमजायन्त देवा देवेभ्यः पुरा । यो वै तान् विद्यात्प्रत्यक्षं स वा अद्य महद्वदेत्
दहा एकत्र देव जन्मले, पूर्वी देवांमधून; जो त्यांना प्रत्यक्ष जाणतो, तोच आज मोठ्याने सांगू शकतो.
प्राणापानौ चक्षुः श्रोत्रमक्षितिश्च क्षितिश्च या । व्यानोदानौ वाङ्मनस्ते वा आकूतिमावहन्
श्वास, अपान, दृष्टी, श्रवण, नाश न होणारे आणि नाश होणारे; व्यान, उदान, वाणी आणि मन—यांनीच संकल्प निर्माण केला.
अजाता आसन्न् ऋतवोऽथो धाता बृहस्पतिः । इन्द्राग्नी अश्विना तर्हि कं ते ज्येष्ठमुपासत
ऋतु अजून जन्मले नव्हते, मग धाता, बृहस्पति, इंद्र, अग्नी आणि अश्विनी; त्यांनी कोणाला ज्येष्ठ मानले?
तपश्चैवास्तां कर्म चान्तर्महत्यर्णवे । तपो ह जज्ञे कर्मणस्तत्ते ज्येष्ठमुपासत
तप आणि कृती हे त्या मोठ्या समुद्रात होते; कृतीतून तप जन्मले, त्यालाच त्यांनी ज्येष्ठ मानले.
येत आसीद्भूमिः पूर्वा यामद्धातय इद्विदुः । यो वै तां विद्यान् नामथा स मन्येत पुराणवित्
ती जी पूर्वीची पृथ्वी होती, जी निर्मात्यांना माहीत आहे; जो तिला नावाने ओळखतो, तोच खरा प्राचीन गोष्टींचा जाणकार समजावा.
कुत इन्द्रः कुतः सोमः कुतो अग्निरजायत । कुतस्त्वष्टा समभवत्कुतो धाताजायत
इंद्र कुठून आला? सोम कुठून आला? अग्नी कुठून जन्मला? त्वष्टा कुठून निर्माण झाला? धाता कुठून जन्मला?
इन्द्रादिन्द्रः सोमात्सोमो अग्नेरग्निरजायत । त्वष्टा ह जज्ञे त्वष्टुर्धातुर्धाताजायत
इंद्र इंद्रामधून, सोम सोमामधून, अग्नी अग्नीतून जन्मला; त्वष्टा त्वष्टामधूनच झाला, धाता धातामधूनच जन्मला.