[४] स य एवं विदुष उपद्रष्टा भवति प्राणं रुणद्धि
जो असं जाणतो, तो जाणणाऱ्यांमध्ये प्रमुख होतो; तो श्वास रोखतो.
[५] न च प्राणं रुणद्धि सर्वज्यानिं जीयते
पण तो श्वास रोखत नाही; तो सर्व प्राण्यांपेक्षा जास्त जगतो.
[६] न च सर्वज्यानिं जीयते पुरैनं जरसः प्राणो जहाति
पण तो सर्व प्राण्यांपेक्षा जास्त जगत नाही; त्याआधी श्वास त्याला वार्धक्यात सोडून जातो.
11.4(११.६) प्राणाय नमो यस्य सर्वमिदं वशे । यो भूतः सर्वस्येश्वरो यस्मिन्त्सर्वं प्रतिष्ठितम्
श्वासाला नमस्कार, ज्याच्या अधीन हे सर्व आहे; जो सर्वांचा स्वामी आहे, ज्यामध्ये सर्व काही स्थिर आहे.
नमस्ते प्राण क्रन्दाय नमस्ते स्तनयित्नवे । नमस्ते प्राण विद्युते नमस्ते प्राण वर्षते
श्वास, गडगडाट करणाऱ्या तुला नमस्कार; गर्जना करणाऱ्या तुला नमस्कार; वीजेसारख्या तुला नमस्कार; पावसासारख्या तुला नमस्कार.
यत्प्राण स्तनयित्नुनाभिक्रन्दत्योषधीः । प्र वीयन्ते गर्भान् दधतेऽथो बह्वीर्वि जायन्ते
जेव्हा श्वास गडगडाट करतो, तेव्हा औषधींना आवाज येतो; त्या वाढतात, गर्भ धारण करतात आणि अनेकजण जन्माला येतात.
यत्प्राण ऋतावागतेऽभिक्रन्दत्योषधीः । सर्वं तदा प्र मोदते यत्किं च भूम्यामधि
ऋतू येताना जेव्हा श्वास गडगडाट करतो, तेव्हा औषधींना आवाज येतो; तेव्हा पृथ्वीवर जे काही आहे ते सर्व आनंदी होतं.
यदा प्राणो अभ्यवर्षीद्वर्षेण पृथिवीं महीम् । पशवस्तत्प्र मोदन्ते महो वै नो भविष्यति
जेव्हा श्वास पावसाने मोठ्या पृथ्वीवर वर्षाव करतो, तेव्हा जनावरे आनंदी होतात; खरंच, आपल्याला मोठेपण मिळेल.
अभिवृष्टा ओषधयः प्राणेन समवादिरन् । आयुर्वै नः प्रातीतरः सर्वा नः सुरभीरकः
पावसाने भरपूर भिजलेल्या औषधींनी प्राणासोबत उगवून आपली शक्ती दाखवली आहे. खरंतर, आपलं आयुष्य हे आपल्याला सगळ्यात प्रिय आहे. सर्व काही आपल्यासाठी सुगंधित होवो.
नमस्ते अस्त्वायते नमो अस्तु परायते । नमस्ते प्राण तिष्ठत आसीनायोत ते नमः
तुला नमस्कार, जेव्हा तू येतोस; तुला नमस्कार, जेव्हा तू जातोस. प्राण्या, तू उभा असताना आणि बसलेला असताना तुला नमस्कार. तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
नमस्ते प्राण प्राणते नमो अस्त्वपानते । पराचीनाय ते नमः प्रतीचीनाय ते नमः सर्वस्मै त इदं नमः
प्राण्या, तू आत घेतोस तेव्हा तुला नमस्कार; तू बाहेर सोडतोस तेव्हा तुला नमस्कार. तू बाहेर वळतोस तेव्हा आणि आत वळतोस तेव्हा तुला नमस्कार. तुला सर्व प्रकारे नमस्कार.
या ते प्राण प्रिया तनूर्यो ते प्राण प्रेयसी । अथो यद्भेषजं तव तस्य नो धेहि जीवसे
हे प्राण्या, तुझी जी प्रिय रूपं आहेत, आणि जी तुला सर्वात जास्त आवडतात, तसेच तुझे जे काही औषध आहे, ते आम्हाला दे, जेणेकरून आम्ही जगू शकू.
प्राणः प्रजा अनु वस्ते पिता पुत्रमिव प्रियम् । प्राणो ह सर्वस्येश्वरो यच्च प्राणति यच्च न
प्राण हा संततीच्या मागे जातो, जसा बाप आपल्या लाडक्या मुलाच्या मागे असतो. प्राण हा खरोखर सगळ्यांचा स्वामी आहे—जे श्वास घेतात आणि जे घेत नाहीत त्याचाही.
{११} प्राणो मृत्युः प्राणस्तक्मा प्राणं देवा उपासते । प्राणो ह सत्यवादिनमुत्तमे लोक आ दधत्
प्राण म्हणजे मृत्यू, प्राण म्हणजे आजार; देवता प्राणाची उपासना करतात. प्राण सत्य बोलणाऱ्याला सर्वोच्च लोकात नेतो.
प्राणो विराट्प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते । प्राणो ह सूर्यश्चन्द्रमाः प्राणमाहुः प्रजापतिम्
प्राण हा राजा आहे, प्राण मार्गदर्शक आहे; सर्वजण प्राणाची उपासना करतात. प्राणाला सूर्य आणि चंद्र असंही म्हणतात, प्राणालाच प्रजापती म्हणतात.
प्राणापानौ व्रीहियवावनड्वान् प्राण उच्यते । यवे ह प्राण आहितोऽपानो व्रीहिरुच्यते
प्राण आणि अपान यांना तांदूळ आणि ज्वारी असं म्हणतात. ज्वारीमध्ये प्राण असतो, आणि तांदळाला अपान असं म्हणतात.
ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे तस्मिन् देवाः संमनसो भवन्ति । स दाधार पृथिवीं दिवं च स आचार्यं तपसा पिपर्ति
ब्रह्मचर्याचा विद्यार्थी पृथ्वी आणि आकाश या दोन्हींत वावरतो; त्याच्यात देवतांची मनं एकत्र येतात. तो पृथ्वी आणि आकाश सांभाळतो, आणि आपल्या तपाने गुरूचं पालन करतो.
ब्रह्मचारिणं पितरो देवजनाः पृथग्देवा अनुसंयन्ति सर्वे । गन्धर्वा एनमन्वायन् त्रयस्त्रिंशत्त्रिशताः षट्सहस्राः सर्वान्त्स देवांस्तपसा पिपर्ति
ब्रह्मचर्याच्या विद्यार्थ्याच्या मागे पितर, देवजन आणि सर्व देव वेगवेगळे जातात; गंधर्व, त्र्यत्तीस, आणि एकूण सहा हजारही त्याच्या मागे असतात. तो आपल्या तपाने देवतांचं पालन करतो.
आचार्य उपनयमानो ब्रह्मचारिणं कृणुते गर्भमन्तः । तं रात्रीस्तिस्र उदरे बिभर्ति तं जातं द्रष्टुमभिसंयन्ति देवाः
गुरू जेव्हा विद्यार्थ्याला उपनयन करतो, तेव्हा तो त्याला गर्भासारखा आपल्या आत घेतो. तीन रात्री तो त्याला पोटात ठेवतो, आणि जन्मल्यावर देवता त्याला पाहायला येतात.
इयं समित्पृथिवी द्यौर्द्वितीयोतान्तरिक्षं समिधा पृणाति । ब्रह्मचारी समिधा मेखलया श्रमेण लोकांस्तपसा पिपर्ति
ही समिध म्हणजे पृथ्वी, दुसरी म्हणजे आकाश, आणि अंतरिक्ष समिधांनी भरतं. ब्रह्मचारी समिध, मेखला आणि श्रम यांच्या जोरावर तपाने सर्व लोकांचं पालन करतो.
पूर्वो जातो ब्रह्मणो ब्रह्मचारी घर्मं वसानस्तपसोदतिष्ठत्। तस्माज्जातं ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठं देवाश्च सर्वे अमृतेन साकम्
ब्रह्मातून प्रथम जन्मलेला ब्रह्मचारी, पवित्र वस्त्र घालून, तपाने उभा राहतो. त्याच्यापासून ब्राह्मण, श्रेष्ठ ब्रह्म आणि सर्व देव अमृतासह जन्मले.
ब्रह्मचार्येति समिधा समिद्धः कार्ष्णं वसानो दीक्षितो दीर्घश्मश्रुः । स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रं लोकान्त्संगृभ्य मुहुराचरिक्रत्
ब्रह्मचारी, समिधेने प्रज्वलित, काळं वस्त्र घालून, दीक्षित आणि लांब केस असलेला—तो लगेचच एका समुद्रातून दुसऱ्या समुद्राकडे जातो, क्षणात सर्व लोकांना आपल्या कवेत घेतो.
ब्रह्मचारी जनयन् ब्रह्मापो लोकं प्रजापतिं परमेष्ठिनं विराजम् । गर्भो भूत्वामृतस्य योनाविन्द्रो ह भूत्वासुरांस्ततर्ह
ब्रह्मचारी ब्रह्म, आप, लोक, प्रजापती, परमेष्ठी आणि विराज निर्माण करतो; अमृताच्या गर्भात गर्भ होतो, इंद्र होऊन असुरांवर विजय मिळवतो.
आचार्यस्ततक्ष नभसी उभे इमे उर्वी गम्भीरे पृथिवीं दिवं च । ते रक्षति तपसा ब्रह्मचारी तस्मिन् देवाः संमनसो भवन्ति
गुरूने हे विशाल आणि खोल आकाश—पृथ्वी आणि आकाश—रचले आहेत. ब्रह्मचारी आपल्या तपाने त्यांचं रक्षण करतो; त्याच्यात देवतांची मनं एकत्र येतात.
इमां भूमिं पृथिवीं ब्रह्मचारी भिक्षामा जभार प्रथमो दिवं च । ते कृत्वा समिधावुपास्ते तयोरार्पिता भुवनानि विश्वा
ब्रह्मचारी भिक्षा मागताना प्रथम या पृथ्वीला आणि आकाशाला घेतो; हे करून तो समिधेने पूजा करतो—त्यांच्यावर सर्व लोक टिकून आहेत.
अर्वागन्यः परो अन्यो दिवस्पृष्ठाद्गुहा निधी निहितौ ब्राह्मणस्य । तौ रक्षति तपसा ब्रह्मचारी तत्केवलं कृणुते ब्रह्म विद्वान्
एक जवळ आहे, एक दूर आहे, आणि एक स्वर्गाच्या उंच ठिकाणी लपलेला आहे—हे दोन धन ब्राह्मणात ठेवले आहेत. ब्रह्मचारी तपाने त्यांचं रक्षण करतो, आणि ब्रह्म जाणणारा तेच आपलं करतो.
{१४} अर्वागन्य इतो अन्यः पृथिव्या अग्नी समेतो नभसी अन्तरेमे । तयोः श्रयन्ते रश्मयोऽधि दृढास्तान् आ तिष्ठति तपसा ब्रह्मचारी
इथे दोन अग्नी आहेत : एक इथून पुढे येणारा, दुसरा पृथ्वीवरून, हे दोघे आकाशाच्या मध्ये एकत्र येतात. त्यांचे मजबूत किरण त्यांच्यावर विसावतात; ब्रह्मचारी आपल्या तपाने त्यावर उभा राहतो.
अभिक्रन्दन् स्तनयन्न् अरुणः शितिङ्गो बृहच्छेपोऽनु भूमौ जभार । ब्रह्मचारी सिञ्चति सानौ रेतः पृथिव्यां तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः
गडगडणारा, कडकडणारा, लाल, पांढऱ्या टोकांच्या ज्वाळांसह आणि दूरवर पोहोचणाऱ्या जिभांसह, त्याने पृथ्वीला कवेत घेतले आहे. ब्रह्मचारी शिखरावर बी पेरतो; त्याच्यामुळे चारही दिशा जिवंत होतात.
अग्नौ सूर्ये चन्द्रमसि मातरिश्वन् ब्रह्मचार्यप्सु समिधमा दधाति । तासामर्चींषि पृथगभ्रे चरन्ति तासामाज्यं पुरुषो वर्षमापः
अग्नी, सूर्य, चंद्र, वारा यांच्यात ब्रह्मचारी पाण्यात समिध ठेवतो. त्यांच्या ज्वाळा वेगवेगळ्या फिरतात, मिसळतात; त्यांच्यापासून माणूस तूप, पाऊस आणि पाणी मिळवतो.
आचार्यो मृत्युर्वरुणः सोम ओषधयः पयः । जीमूता आसन्त्सत्वानस्तैरिदं स्वराभृतम्
गुरु म्हणजे मृत्यू, वरुण, सोम, औषधी, दूध; मेघ म्हणजे जीव. या सर्वांनी हा प्रकाशाने भरलेला जग टिकून आहे.