[१२] ततश्चैनमन्याभ्यामूरुभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । ऊरू ते मरिष्यत इत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । मित्रावरुणयोरूरुभ्याम् । ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
मग त्या दोन मांड्यांनी, त्या बळकट मांड्यांनी, प्राचीन ऋषींनी त्याला अन्न दिलं. 'तुझ्या मांड्या नष्ट होतील,' असं त्यांनी म्हटलं. पण मी त्याला आत वळलेल्या, बाहेर वळलेल्या किंवा मागे वळलेल्या मांड्यांनी अन्न दिलं नाही; तर मित्र आणि वरुण यांच्या मांड्यांनी दिलं. त्याच मांड्यांनी मी त्याला अन्न दिलं, त्याच मांड्यांनी मी त्याला गाठलं. हे अन्न खरंच सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त होतो.
एतद्वै ब्रध्नस्य विष्टपं यदोदनः
हेच ब्रध्नाचं क्षेत्र आहे, म्हणजे हेच अर्पण.
[१] ब्रध्नलोको भवति ब्रध्नस्य विष्टपि श्रयते य एवं वेद
जो असं जाणतो, तो ब्रध्नाचा लोक मिळवतो, ब्रध्नाच्या क्षेत्रात स्थिर होतो.
[२] एतस्माद्वा ओदनात्त्रयस्त्रिंशतं लोकान् निरमिमीत प्रजापतिः
याच अर्पणातून प्रजापतीने त्रेचाळीस लोकांची निर्मिती केली.
[३] तेषां प्रज्ञानाय यज्ञमसृजत
त्यांच्या समजून घेण्यासाठी त्याने यज्ञाची रचना केली.
[४] स य एवं विदुष उपद्रष्टा भवति प्राणं रुणद्धि
जो असं जाणतो, तो जाणणाऱ्यांमध्ये प्रमुख होतो; तो श्वास रोखतो.
[५] न च प्राणं रुणद्धि सर्वज्यानिं जीयते
पण तो श्वास रोखत नाही; तो सर्व प्राण्यांपेक्षा जास्त जगतो.
[६] न च सर्वज्यानिं जीयते पुरैनं जरसः प्राणो जहाति
पण तो सर्व प्राण्यांपेक्षा जास्त जगत नाही; त्याआधी श्वास त्याला वार्धक्यात सोडून जातो.
11.4(११.६) प्राणाय नमो यस्य सर्वमिदं वशे । यो भूतः सर्वस्येश्वरो यस्मिन्त्सर्वं प्रतिष्ठितम्
श्वासाला नमस्कार, ज्याच्या अधीन हे सर्व आहे; जो सर्वांचा स्वामी आहे, ज्यामध्ये सर्व काही स्थिर आहे.
नमस्ते प्राण क्रन्दाय नमस्ते स्तनयित्नवे । नमस्ते प्राण विद्युते नमस्ते प्राण वर्षते
श्वास, गडगडाट करणाऱ्या तुला नमस्कार; गर्जना करणाऱ्या तुला नमस्कार; वीजेसारख्या तुला नमस्कार; पावसासारख्या तुला नमस्कार.
यत्प्राण स्तनयित्नुनाभिक्रन्दत्योषधीः । प्र वीयन्ते गर्भान् दधतेऽथो बह्वीर्वि जायन्ते
जेव्हा श्वास गडगडाट करतो, तेव्हा औषधींना आवाज येतो; त्या वाढतात, गर्भ धारण करतात आणि अनेकजण जन्माला येतात.
यत्प्राण ऋतावागतेऽभिक्रन्दत्योषधीः । सर्वं तदा प्र मोदते यत्किं च भूम्यामधि
ऋतू येताना जेव्हा श्वास गडगडाट करतो, तेव्हा औषधींना आवाज येतो; तेव्हा पृथ्वीवर जे काही आहे ते सर्व आनंदी होतं.
यदा प्राणो अभ्यवर्षीद्वर्षेण पृथिवीं महीम् । पशवस्तत्प्र मोदन्ते महो वै नो भविष्यति
जेव्हा श्वास पावसाने मोठ्या पृथ्वीवर वर्षाव करतो, तेव्हा जनावरे आनंदी होतात; खरंच, आपल्याला मोठेपण मिळेल.
अभिवृष्टा ओषधयः प्राणेन समवादिरन् । आयुर्वै नः प्रातीतरः सर्वा नः सुरभीरकः
पावसाने भरपूर भिजलेल्या औषधींनी प्राणासोबत उगवून आपली शक्ती दाखवली आहे. खरंतर, आपलं आयुष्य हे आपल्याला सगळ्यात प्रिय आहे. सर्व काही आपल्यासाठी सुगंधित होवो.
नमस्ते अस्त्वायते नमो अस्तु परायते । नमस्ते प्राण तिष्ठत आसीनायोत ते नमः
तुला नमस्कार, जेव्हा तू येतोस; तुला नमस्कार, जेव्हा तू जातोस. प्राण्या, तू उभा असताना आणि बसलेला असताना तुला नमस्कार. तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
नमस्ते प्राण प्राणते नमो अस्त्वपानते । पराचीनाय ते नमः प्रतीचीनाय ते नमः सर्वस्मै त इदं नमः
प्राण्या, तू आत घेतोस तेव्हा तुला नमस्कार; तू बाहेर सोडतोस तेव्हा तुला नमस्कार. तू बाहेर वळतोस तेव्हा आणि आत वळतोस तेव्हा तुला नमस्कार. तुला सर्व प्रकारे नमस्कार.
या ते प्राण प्रिया तनूर्यो ते प्राण प्रेयसी । अथो यद्भेषजं तव तस्य नो धेहि जीवसे
हे प्राण्या, तुझी जी प्रिय रूपं आहेत, आणि जी तुला सर्वात जास्त आवडतात, तसेच तुझे जे काही औषध आहे, ते आम्हाला दे, जेणेकरून आम्ही जगू शकू.
प्राणः प्रजा अनु वस्ते पिता पुत्रमिव प्रियम् । प्राणो ह सर्वस्येश्वरो यच्च प्राणति यच्च न
प्राण हा संततीच्या मागे जातो, जसा बाप आपल्या लाडक्या मुलाच्या मागे असतो. प्राण हा खरोखर सगळ्यांचा स्वामी आहे—जे श्वास घेतात आणि जे घेत नाहीत त्याचाही.
{११} प्राणो मृत्युः प्राणस्तक्मा प्राणं देवा उपासते । प्राणो ह सत्यवादिनमुत्तमे लोक आ दधत्
प्राण म्हणजे मृत्यू, प्राण म्हणजे आजार; देवता प्राणाची उपासना करतात. प्राण सत्य बोलणाऱ्याला सर्वोच्च लोकात नेतो.
प्राणो विराट्प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते । प्राणो ह सूर्यश्चन्द्रमाः प्राणमाहुः प्रजापतिम्
प्राण हा राजा आहे, प्राण मार्गदर्शक आहे; सर्वजण प्राणाची उपासना करतात. प्राणाला सूर्य आणि चंद्र असंही म्हणतात, प्राणालाच प्रजापती म्हणतात.
प्राणापानौ व्रीहियवावनड्वान् प्राण उच्यते । यवे ह प्राण आहितोऽपानो व्रीहिरुच्यते
प्राण आणि अपान यांना तांदूळ आणि ज्वारी असं म्हणतात. ज्वारीमध्ये प्राण असतो, आणि तांदळाला अपान असं म्हणतात.
ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे तस्मिन् देवाः संमनसो भवन्ति । स दाधार पृथिवीं दिवं च स आचार्यं तपसा पिपर्ति
ब्रह्मचर्याचा विद्यार्थी पृथ्वी आणि आकाश या दोन्हींत वावरतो; त्याच्यात देवतांची मनं एकत्र येतात. तो पृथ्वी आणि आकाश सांभाळतो, आणि आपल्या तपाने गुरूचं पालन करतो.
ब्रह्मचारिणं पितरो देवजनाः पृथग्देवा अनुसंयन्ति सर्वे । गन्धर्वा एनमन्वायन् त्रयस्त्रिंशत्त्रिशताः षट्सहस्राः सर्वान्त्स देवांस्तपसा पिपर्ति
ब्रह्मचर्याच्या विद्यार्थ्याच्या मागे पितर, देवजन आणि सर्व देव वेगवेगळे जातात; गंधर्व, त्र्यत्तीस, आणि एकूण सहा हजारही त्याच्या मागे असतात. तो आपल्या तपाने देवतांचं पालन करतो.
आचार्य उपनयमानो ब्रह्मचारिणं कृणुते गर्भमन्तः । तं रात्रीस्तिस्र उदरे बिभर्ति तं जातं द्रष्टुमभिसंयन्ति देवाः
गुरू जेव्हा विद्यार्थ्याला उपनयन करतो, तेव्हा तो त्याला गर्भासारखा आपल्या आत घेतो. तीन रात्री तो त्याला पोटात ठेवतो, आणि जन्मल्यावर देवता त्याला पाहायला येतात.
इयं समित्पृथिवी द्यौर्द्वितीयोतान्तरिक्षं समिधा पृणाति । ब्रह्मचारी समिधा मेखलया श्रमेण लोकांस्तपसा पिपर्ति
ही समिध म्हणजे पृथ्वी, दुसरी म्हणजे आकाश, आणि अंतरिक्ष समिधांनी भरतं. ब्रह्मचारी समिध, मेखला आणि श्रम यांच्या जोरावर तपाने सर्व लोकांचं पालन करतो.
[१३] ततश्चैनमन्याभ्यामष्ठीवद्भ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । स्रामो भविष्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । त्वष्टुरष्ठीवद्भ्याम् । ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
मग त्या दोन पिंडऱ्यांनी, त्या बळकट पिंडऱ्यांनी, प्राचीन ऋषींनी त्याला अन्न दिलं. 'तू थकशील,' असं त्यांनी म्हटलं. पण मी त्याला आत वळलेल्या, बाहेर वळलेल्या किंवा मागे वळलेल्या पिंडऱ्यांनी अन्न दिलं नाही; तर त्वष्टृच्या पिंडऱ्यांनी दिलं. त्याच पिंडऱ्यांनी मी त्याला अन्न दिलं, त्याच पिंडऱ्यांनी मी त्याला गाठलं. हे अन्न खरंच सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त होतो.
[१४] ततश्चैनमन्याभ्यां पादाभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । बहुचारी भविष्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । अश्विनोः पादाभ्याम् । ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
मग त्या दोन पायांनी, त्या बळकट पायांनी, प्राचीन ऋषींनी त्याला अन्न दिलं. 'तू खूप फिरशील,' असं त्यांनी म्हटलं. पण मी त्याला आत वळलेल्या, बाहेर वळलेल्या किंवा मागे वळलेल्या पायांनी अन्न दिलं नाही; तर अश्विनीकुमारांच्या पायांनी दिलं. त्याच पायांनी मी त्याला अन्न दिलं, त्याच पायांनी मी त्याला गाठलं. हे अन्न खरंच सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त होतो.
[१५] ततश्चैनमन्याभ्यां प्रपदाभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । सर्पस्त्वा हनिष्यतीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । सवितुः प्रपदाभ्याम् । ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
मग त्या दोन पुढच्या पायांनी, त्या बळकट पुढच्या पायांनी, प्राचीन ऋषींनी त्याला अन्न दिलं. 'साप तुला मारेल,' असं त्यांनी म्हटलं. पण मी त्याला आत वळलेल्या, बाहेर वळलेल्या किंवा मागे वळलेल्या पुढच्या पायांनी अन्न दिलं नाही; तर सवितृच्या पुढच्या पायांनी दिलं. त्याच पायांनी मी त्याला अन्न दिलं, त्याच पायांनी मी त्याला गाठलं. हे अन्न खरंच सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त होतो.
[१६] ततश्चैनमन्याभ्यां हस्ताभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । ब्राह्मणं हनिष्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । ऋतस्य हस्ताभ्याम् । ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
मग त्या दोन हातांनी, त्या बळकट हातांनी, प्राचीन ऋषींनी त्याला अन्न दिलं. 'तू ब्राह्मणाचा वध करशील,' असं त्यांनी म्हटलं. पण मी त्याला आत वळलेल्या, बाहेर वळलेल्या किंवा मागे वळलेल्या हातांनी अन्न दिलं नाही; तर ऋताच्या हातांनी दिलं. त्याच हातांनी मी त्याला अन्न दिलं, त्याच हातांनी मी त्याला गाठलं. हे अन्न खरंच सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त होतो.
[१७] ततश्चैनमन्यया प्रतिष्ठया प्राशीर्यया चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । अप्रतिष्ठानोऽनायतनो मरिष्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । सत्ये प्रतिष्ठाय । तयैनं प्राशिषं तयैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
मग दुसऱ्या आधाराने, त्या बळकट आधाराने, प्राचीन ऋषींनी त्याला अन्न दिलं. 'तुझ्याकडे आधार नसेल, तू नष्ट होशील,' असं त्यांनी म्हटलं. पण मी त्याला आत वळलेल्या, बाहेर वळलेल्या किंवा मागे वळलेल्या आधाराने अन्न दिलं नाही; तर सत्याच्या आधाराने दिलं. त्याच आधाराने मी त्याला अन्न दिलं, त्याच आधाराने मी त्याला गाठलं. हे अन्न खरंच सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगपूर्ण, सर्व सांध्यांनी, सर्व शरीराने युक्त होतो.