ऋचा कुम्भ्यधिहितार्त्विज्येन प्रेषिता
ऋचा कुंडीवर ठेवली जाते, यजमानाने ती पाठवलेली असते.
ब्रह्मणा परिगृहीता साम्ना पर्यूढा
वेदमंत्रांनी वेढलेली, सामगानांनी गुंडाळलेली.
बृहदायवनं रथन्तरं दर्विः
मोठं आयवन, रथंतर, आणि कडछान.
ऋतवः पक्तार आर्तवाः समिन्धते
ऋतू म्हणजे स्वयंपाक करणारे; ऋतूनुसार विधी अग्नी प्रज्वलित करतात.
चरुं पञ्चबिलमुखं घर्मोऽभीन्धे
पाच छिद्र असलेली चरू पात्र, घर्म त्याला तापवतो.
ओदनेन यज्ञवतः सर्वे लोकाः समाप्याः
भातामुळे यज्ञाचे सर्व लोक पूर्ण होतात.
यस्मिन्त्समुद्रो द्यौर्भूमिस्त्रयोऽवरपरं श्रिताः
ज्यात समुद्र, आकाश आणि पृथ्वी — हे तिघं वरखाली स्थिर आहेत.
यस्य देवा अकल्पन्तोच्छिष्टे षडशीतयः
ज्याच्यासाठी देवता छप्पण उरलेले अन्न तयार करतात.
तं त्वौदनस्य पृच्छामि यो अस्य महिमा महान्
मी तुझ्या कडून त्या भाताबद्दल विचारतो, ज्याची महती मोठी आहे.
स य ओदनस्य महिमानं विद्यात्
जो भाताची महती जाणतो.
नाल्प इति ब्रूयान् नानुपसेचन इति नेदं च किं चेति
तो असं म्हणू नये — 'हे थोडं आहे', 'यावर पाणी शिंपडलेलं नाही', किंवा 'हे काय आहे?'
यावद्दाताभिमनस्येत तन् नाति वदेत्
दाता जितकं द्यायला इच्छितो, तितकंच बोलावं; त्यापेक्षा जास्त नाही.
ब्रह्मवादिनो वदन्ति पराञ्चमोदनं प्राशी३ः प्रत्यञ्चा३ इति
ब्रह्मवेत्ता लोक म्हणतात, "कोणी बाहेर वळून भात खातो, तर कोणी आत वळून खातो."
त्वमोदनं प्राशी३ त्वामोदना३ इति
"तू भात खाल्लास, आणि भाताने तुला खाल्ले," असे ते म्हणतात.
पराञ्चं चैनं प्राशीः प्राणास्त्वा हास्यन्तीत्येनमाह
जो बाहेर वळून भात खातो, त्याला असं सांगितलं जातं, "तुझे प्राण निघून जातील."
प्रत्यञ्चं चैनं प्राशीरपानास्त्वा हास्यन्तीत्येनमाह
जो आत वळून भात खातो, त्याला असं सांगितलं जातं, "तुझे श्वास-उच्छ्वास निघून जातील."
नैवाहमोदनं न मामोदनः
मी भात खाणारा नाही, आणि भात मला खात नाही.
ओदन एवौदनं प्राशीत्
भात म्हणजे फक्त भात म्हणूनच खावा.
ततश्चैनमन्येन शीर्ष्णा प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । ज्येष्ठतस्ते प्रजा मरिष्यतीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । बृहस्पतिना शीर्ष्णा । तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या डोक्याने त्याला भात खायला लावले; त्या डोक्याने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तुझी संतती मोठी असतानाच मरेल." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर बृहस्पतीच्या डोक्याने आहे. त्या डोक्याने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[१] ततश्चैनमन्याभ्यां श्रोत्राभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । बधिरो भविष्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । द्यावापृथिवीभ्यां श्रोत्राभ्याम् । ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दोन वेगळ्या कानांनी त्याला भात खायला लावले; त्या कानांनी प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तू बहिरा होशील." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर आकाश आणि पृथ्वीच्या कानांनी आहे. त्या कानांनी मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[२] ततश्चैनमन्याभ्यामक्षीभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । अन्धो भविष्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । सूर्याचन्द्रमसाभ्यामक्षीभ्याम् । ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दोन वेगळ्या डोळ्यांनी त्याला भात खायला लावले; त्या डोळ्यांनी प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तू आंधळा होशील." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर सूर्य आणि चंद्राच्या डोळ्यांनी आहे. त्या डोळ्यांनी मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[३] ततश्चैनमन्येन मुखेन प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । मुखतस्ते प्रजा मरिष्यतीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । ब्रह्मणा मुखेन । तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या तोंडाने त्याला भात खायला लावले; त्या तोंडाने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तुझी संतती तोंडामुळे मरेल." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर ब्रह्मदेवाच्या तोंडाने आहे. त्या तोंडाने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[४] ततश्चैनमन्यया जिह्वया प्राशीर्यया चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । जिह्वा ते मरिष्यतीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । अग्नेर्जिह्वया । तयैनं प्राशिषं तयैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या जिभेने त्याला भात खायला लावले; त्या जिभेने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तुझी जीभ मरून जाईल." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर अग्नीच्या जिभेने आहे. त्या जिभेने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[५] ततश्चैनमन्यैर्दन्तैः प्राशीर्यैश्चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । दन्तास्ते शत्स्यन्तीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । ऋतुभिर्दन्तैः । तैरेनं प्राशिषं तैरेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या दातांनी त्याला भात खायला लावले; त्या दातांनी प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तुझे दात पडतील." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर ऋतूंच्या दातांनी आहे. त्या दातांनी मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[६] ततश्चैनमन्यैः प्राणापानैः प्राशीर्यैश्चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । प्राणापानास्त्वा हास्यन्तीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । सप्तऋषिभिः प्राणापानैः । तैरेनं प्राशिषं तैरेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या प्राण-अपानांनी त्याला भात खायला लावले; त्या प्राण-अपानांनी प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तुझे प्राण-अपान निघून जातील." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर सप्तऋषींच्या प्राण-अपानांनी आहे. त्या प्राण-अपानांनी मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[७] ततश्चैनमन्येन व्यचसा प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । राजयक्ष्मस्त्वा हनिष्यतीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । अन्तरिक्षेण व्यचसा । तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या तालव्याने त्याला भात खायला लावले; त्या तालव्याने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "राजयक्ष्मा तुला होईल." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर आकाशाच्या तालव्याने आहे. त्या तालव्याने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[८] ततश्चैनमन्येन पृष्ठेन प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । विद्युत्त्वा हनिष्यतीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । दिवा पृष्ठेन । तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या पाठीने त्याला भात खायला लावले; त्या पाठीने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "विजेचा आघात तुला होईल." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर दिवसाच्या पाठीने आहे. त्या पाठीने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[९] ततश्चैनमन्येनोरसा प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । कृष्या न रात्स्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । पृथिव्योरसा । तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या मज्जेने त्याला भात खायला लावले; त्या मज्जेने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तुला शेतातील अन्न मिळणार नाही." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर पृथ्वीच्या मज्जेने आहे. त्या मज्जेने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[१०] ततश्चैनमन्येनोदरेण प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । उदरदारस्त्वा हनिष्यतीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । सत्येनोदरेण । तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या पोटाने त्याला भात खायला लावले; त्या पोटाने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "पोटदुखी तुला होईल." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर सत्याच्या पोटाने आहे. त्या पोटाने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[११] ततश्चैनमन्येन वस्तिना प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । अप्सु मरिष्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । समुद्रेण वस्तिना । तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या मूत्राशयाने त्याला भात खायला लावले; त्या मूत्राशयाने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तू पाण्यात मरण पावशील." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर समुद्राच्या मूत्राशयाने आहे. त्या मूत्राशयाने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.